Τεχνοκρατικοποίηση της Πολιτικής ή πολιτικοποίηση της Τεχνοκρατίας;

Η φιλελεύθερη Δημοκρατία στις αρχές του 21ου αιώνα, έντονα επηρεασμένη από τη μεταφορά των απόψεων του νεοφιλελευθερισμού από τον τομέα της οικονομίας καθώς και της διοίκησης συστημάτων στη θεωρία του κράτους και στην προσπάθειά της να υπερβεί την κοινωνική πόλωση και προϊούσα κρίση εμπιστοσύνης, εμφανίζεται με ιδέες για μια σύγχρονη διακυβέρνηση οι οποίες φιλοδοξούν να προσεγγίσουν το θέμα της πολιτικής διεύθυνσης της κοινωνίας και της επίλυσης αναδυόμενων συγκρούσεων με εργαλεία του κλασικού μάνατζμεντ και την εφαρμογή ποσοτικών μεθόδων μέτρησης της αποτελεσματικότητας.

Η μετεξέλιξη ενός βεμπεριανού σχεδίου προέκτασης του «εξορθολογισμού» (rationalization) της δημόσιας διοίκησης εκτυλίσσεται στη βάση όχι πια του κοινωνικού στρώματος του 19ου αιώνα, που ονομάστηκε «γραφειοκρατία», αλλά της τεχνοκρατίας, το σώμα εκείνο δηλαδή των τεχνικών/συμβούλων οι οποίοι αρχικά με social enginering αλλά και τεχνικές κυβερνοεπιστήμης προσπαθεί να τιθασεύσει την ολοένα και αυξανόμενη πολυπλοκότητα των σύγχρονων συστημάτων αποκτώντας αυξανόμενο αν όχι καθοριστικό ρόλο στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων.

Η αντεστραμμένη σχέση πολιτικού – εμπειρογνώμονα, ως αντανάκλαση της σχέσης πολιτικής και επιστήμης/τεχνικής, βρίσκεται στο επίκεντρο ενός μετασχηματισμού των διευθυντικών λειτουργιών που αν και προσπαθούν να εμφανίζονται «ουδέτερες» κοινωνικο-ταξικά, επιδιώκοντας το βέλτιστο αποτέλεσμα και εκροές που να ικανοποιούν τα κοινωνικά αιτήματα, εντούτοις καθίστανται στην ουσία ένα πολιτικό σχέδιο που εμφορείται από τη βασική αντίληψη της κατάργησης της πολιτικής ως πεδίου ποικίλων κοινωνικο-ταξικών ανταγωνισμών και συγκρούσεων. Η αντίληψη μιας «αποπολιτικοποίησης» (depolitisation) αναφύεται στη βάση ενός τέτοιου πολιτικού σχεδίου, όπου η κοινωνία δεν διαιρείται σε τάξεις πλέον, αλλά σε πλήθος διαστρωματώσεων που εντοπίζονται σε ποικίλες ταυτοποιήσεις φύλου, γούστου και των επιμέρους ατομικοτήτων, που όμως δεν συναιρούνται σε συλλογικότητες. Η αναζήτηση των βέλτιστων πρακτικών και λύσεων ως μαθηματικοποιημένη κυρίως διαδικασία, η οποία δεν επιδέχεται αμφισβητήσεις της ορθολογικότητάς της, καθίσταται το βασικό επίδικο, ενώ οι «βηματοποιημένες διαδικασίες» (step by step procedure) και οι μέθοδοι επίλυσης προβλημάτων (creative problem solving) τείνουν να αντικαταστήσουν τον κοινοβουλευτικό διάλογο και την αντιπαράθεση ως ύψιστη τέχνη της πολιτικής διαδικασίας

Το τεχνοκρατικό εγχείρημα καταβλήθηκε προσπάθεια να μη συσχετιστεί με μια συγκεκριμένη τάξη, ή ελίτ, αλλά μάλλον με μια ετερογενή ομάδα ανθρώπων από διαφορετικά υπόβαθρα που λειτουργούν από την κορυφή έως τη βάση σε δημόσιους και ιδιωτικούς οργανισμούς, και προσδιορίζονται μόνο από την κοινή ικανότητα να φέρνουν εξειδικευμένες γνώσεις και εμπειρογνωμοσύνη στη λήψη αποφάσεων. Αυτή η ομάδα συνήθως αναφέρεται ως «τεχνοδομή» (techno-structure), η οποία αρχικά προοριζόταν να περιλάβει τους ειδικούς και τους τεχνικούς που είναι υπεύθυνοι για τον σχεδιασμό και τον έλεγχο που ήταν απαραίτητοι στους μεγάλους οργανισμούς του «νέου βιομηχανικού κράτους». Η τεχνοδομή σήμερα, όμως, έχει ουσιαστικά επεκταθεί σε όλο το φάσμα των δημόσιων πολιτικών, καθώς σχεδιαστές πολιτικής, οικονομολόγοι, μηχανικοί, ειδικοί στη διοίκηση, αναλυτές δεδομένων, κοινωνικοί επιστήμονες και τεχνολόγοι επεξεργάζονται τις κρίσιμες πληροφορίες που είναι απαραίτητες για τη σταθερή και αποτελεσματική λειτουργία των σύγχρονων θεσμών μας.

Από το τέλος των «μεγάλων αφηγήσεων» που χαρακτήρισαν τον 20ό αιώνα, έχουμε περάσει σε ελάσσονα τεχνοκρατικά «αφηγήματα», ενώ από την κυβέρνηση μέσω διαβούλευσης (government by discussion) μεταβήκαμε στην αντίληψη περί της διακυβέρνησης, όπως το communitative governance, to E-Governance και το network governance, ενώ πλέον οι τεχνοκράτες-σύμβουλοι ως φορείς μιας εργαλειακής γνώσης υποκαθιστούν τους αιρετούς αντιπροσώπους και τους θεσμούς. Τίθεται συναφώς το δίλημμα της διακυβέρνησης στην ύστερη νεωτερικότητα ως εξής: τεχνοκρατικοποιείται η Πολιτική ή πολιτικοποιείται η Τεχνοκρατία;

Πολυκρίσεις και κρίση νομιμοποίησης: τα τελευταία χρόνια η εμφάνιση των πολυκρίσεων που αποκτούν πλανητική διάσταση επιφέρουν αυτό που αρχικά ο Χάμπερμας (1971) χαρακτήρισε «κρίση νομιμοποίησης του ύστερου καπιταλισμού». Οι συστημικές εκροές (δράσεις της διοίκησης) που αδυνατούν να ικανοποιήσουν τις αυξανόμενες εισροές (αιτήματα πολιτών) τείνουν να δημιουργούν μια κατάσταση στην οποία η αμφισβήτηση της μετα-φιλελεύθερης δημοκρατίας γίνεται ίσως αναπότρεπτη.

Η επαναφορά της πολιτικής με όρους διαμεσολάβησης, θέσπισης και κοινωνικής διαπάλης που οδηγεί σε νέες συνθέσεις ιδεών καθίσταται και πάλι επιβεβλημένη. Η Δημοκρατία μόνο στη συμμετοχική της διάσταση μπορεί να ανακτήσει το χαμένο κύρος της.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Beck, Ulrich. 2006. «Τhe world risk society» – «Κοινωνία της διακινδύνευσης – Καθ’ οδόν προς μια άλλη νεωτερικότητα» (εκδ. Πεδίο, ελληνική έκδοση)
Bell, Daniel. 1974: «The Coming of Post – Industrial Society: A Venture in Social Forecasting». New York Basic Books.
Fukuyama, Francis. 2014. «Political Order and Political Decay: From the Industrial Revolution to the
Globalisation of Democracy». New York: Farrar, Straus and Giroux.
Habermas, Jurgen: «Im Sog der technokratie», Ed. Suhrkamp, 2013.
Meynaud, Jean. 1968. «Technocracy». New York: Free Press.

* Δρ Φιλοσοφίας