Συμπληρώνονται 80 χρόνια από τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Γίνονται και φέτος οι εορτασμοί της επετείου όπως καθιερώθηκαν κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου: η Δύση τιμά την επέτειο την 8η Μαΐου και η Ανατολή την 9η Μαΐου. Τα 80 χρόνια που πέρασαν έχουν τη δική τους ιστορία όσον αφορά την αποτίμηση, την αξιολόγηση και την επαναξιολόγηση της πανανθρώπινης ιστορικής εμπειρίας του πολέμου. Αυτός ο πόλεμος (1939-1945) συνδέεται με το Ολοκαύτωμα και με τη ρίψη της πυρηνικής βόμβας. Με ανθρώπινες πράξεις, οι οποίες οδήγησαν στη φυσική εξόντωση εκατομμυρίων ανθρώπων, αλλά προπάντων διαμόρφωσαν τις συνθήκες για το «τέλος του ανθρώπου» (με κεφαλαία η λέξη: ΑΝΘΡΩΠΟΣ).
Στην ιστορία των επετειακών εκδηλώσεων, κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου υπάρχει μία επέτειος που κατέχει ξεχωριστή θέση στην πολιτική ιστορία της Γερμανίας. Και αυτή η επέτειος δεν είναι άλλη από την 8η Μαΐου του έτους 1985. Τι συνέβη τότε και γιατί αυτή η επέτειος έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία και ξεχωριστό πολιτικό νόημα; Αυτό θα προσπαθήσω να εξηγήσω στη συνέχεια.
Το 1985, δηλαδή 40 χρόνια μετά τη σιγή των όπλων στην Ευρώπη, με πρωτοβουλία της πολιτικής ηγεσίας τής τότε Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας (ΒRD) οι εορτασμοί προσέλαβαν φαντασμαγορικό χαρακτήρα. Πρωταγωνίστησαν τότε δύο μεγάλες προσωπικότητες του γερμανικού δημοκρατικού έθνους: ο πρόεδρος της Δημοκρατίας Ρίχαρντ φον Βαϊτσέκερ και ο πνευματικός ηγέτης της δημοκρατικής μορφής ζωής Γιούργκεν Χάμπερμας.
«Οχι ήττα, απελευθέρωση»
Η φαντασμαγορική ρητορεία δεν ήταν κενή περιεχομένου. Αντιθέτως σηματοδότησε την «ηθικο-πολιτική στροφή» της μεταπολεμικής Γερμανίας. Η ομιλία του Φον Βαϊτσέκερ την 8η Μαΐου 1985 είναι ιστορική και έχει σφραγίσει τις συνειδήσεις των Γερμανών πολιτών. Ο πρόεδρος ανακήρυξε την 8η Μαΐου όχι ως μέρα ήττας του γερμανικού λαού, αλλά ως «μέρα απελευθέρωσης» από το απάνθρωπο καθεστώς του εθνικοσοσιαλισμού. Η ομιλία του ενώπιον του δημοκρατικού αντιπροσωπευτικού Κοινοβουλίου της χώρας του, της τότε Δυτικής Γερμανίας, μεταφράστηκε σε 20 γλώσσες στην οικουμένη. Και έκτοτε συγκαταλέγεται στις ομιλίες-μνημεία της ανθρώπινης και παγκόσμιας πολιτικής κοινωνίας.
Στην ιστοριογραφική έρευνα η ομιλία κατατάσσεται στο αρχειακό υλικό της ουμανιστικής ανθρωπότητας. Ο πνευματικός ηγέτης της δημοκρατικής Γερμανίας, ο Χάμπερμας, χαρακτήρισε την προεδρική ομιλία «ώρα των αστεριών στη μεταπολεμική γερμανική ιστορία» (βλ. άρθρο του στην εφημερίδα Die Zeit, 17 Μαΐου 1985).
Οσα συμβαίνουν την 8η Μαΐου 1985 στη Γερμανία είναι συνταρακτικά, μεταξύ των άλλων και για τους εξής δύο λόγους: ύστερα από 40 ολόκληρα χρόνια η γερμανική πολιτική κοινωνία κάνει, πρώτον, μια εθνική συγκομιδή και, δεύτερον, έναν συνειδησιακό απολογισμό με θέμα τη συμμετοχή της στα εγκλήματα του ναζιστικού καθεστώτος. Οι «μαθησιακές διαδικασίες» οι οποίες εφαρμόστηκαν σε όλα τα λειτουργικά κοινωνικά επίπεδα για να εκπαιδευτούν οι Γερμανοί στο δημοκρατικό πνεύμα απέδωσαν καρπούς.
Μια προσωπική ιστορία
Δεν θα κάνω εδώ καμία αναφορά στην ογκώδη ερευνητική και πολιτική βιβλιογραφία για το πώς τελικά η μεταπολεμική Γερμανία έγινε η δημοκρατία-πρότυπο. Θα σας αφηγηθώ μόνο μια προσωπική ιστορία ζωής που έζησα στη Φρανκφούρτη τα πρώτα χρόνια των σπουδών μου. Η εμπειρία μου αυτή έχει να κάνει με τις περιώνυμες «μαθησιακές διαδικασίες» οι οποίες είχαν θεματικό αντικείμενό τους την επεξεργασία του ναζιστικού παρελθόντος.
Βρέθηκα ένα φθινοπωρινό απόγευμα με τη σύζυγό μου, που μόλις είχε φτάσει στη Φρανκφούρτη από το Παρίσι, να πίνουμε καφέ στον κεντρικό πεζόδρομο της πόλης. Μοιραζόμαστε μ’ ένα ζεύγος Γερμανών το ίδιο τραπέζι. Ολοι γνωρίζουμε ότι η συναναστροφή μεταξύ αγνώστων σε κοινό τραπέζι στον δημόσιο χώρο ανήκει στις συνήθειες των Ευρωπαίων πολιτών. Το ζεύγος των Γερμανών μιλούσε τη γερμανική γλώσσα και εγώ με τη σύζυγό μου μιλούσαμε στα ελληνικά. Οταν μας ρώτησαν ποια γλώσσα μιλάμε και η απάντησή μας ήταν «Μιλάμε την ελληνική γλώσσα», τότε συνέβη το ανήκουστο: ο άγνωστος σ’ εμάς Γερμανός σηκώθηκε όρθιος και με συνειδησιακή πειθαρχία είπε: «Σας ζητώ συγγνώμη επειδή το ναζιστικό καθεστώς της χώρας μου βασάνισε τον ελληνικό λαό». Στην αφήγησή του ανέφερε ότι ως στρατιώτης των ναζί (ως αλεξιπτωτιστής) συμμετείχε στις αεροπορικές επιδρομές για την κατάληψη της Κρήτης τον Μάιο του 1941.
Η προσωπική αυτή εμπειρία μου με σημάδεψε για όλη μου τη ζωή. Η ιδιωτική στιγμή στον πεζόδρομο της Φρανκφούρτης «μεταφράστηκε» στη συνείδησή μου ως ύψιστη δημιουργία για κάθε ανθρώπινη σχέση. Τότε συνειδητοποίησα ότι οι μακροχρόνιες προσπάθειες των Γερμανών να αποκτήσουν τη δημοκρατική πολιτική αυτοσυνειδησία τους δεν πήγαν χαμένες! Αντιθέτως θεμελίωσαν ένα δημοκρατικό πολιτικό σύστημα το οποίο αποτέλεσε πρότυπο πολιτικής μορφής ζωής για την οικουμένη κατά τη μεταπολεμική ιστορική φάση.
Ενα θεωρητικο-πολιτικό συμπέρασμα του μνημειώδους Λόγου (Rede) του προέδρου Φον Βαϊτσέκερ την 8η Μαΐου του 1985 ήταν η δημόσια συζήτηση που τότε ξεκίνησε με την επωνυμία «Η διαμάχη των ιστορικών» (Der Historikerstreit), η οποία προεκτάθηκε από το έτος 1986 σε συνεχείς επιχειρηματολογικές φάσεις. Πρωταγωνιστές ήταν ο Γιούργκεν Χάμπερμας από την πλευρά του πολιτικού διαφωτισμού και ο Ερνστ Νόλτε από την πλευρά του συντηρητισμού. Δεν θα επιμείνω σ’ αυτόν τον δημόσιο διάλογο, ο οποίος σφράγισε την εθνική πολιτική και δημοκρατική συνείδηση της μεταπολεμικής Γερμανίας.
Συνοψίζοντας αυτές τις σκέψεις μου με αφορμή τη συμπλήρωση των 80 χρόνων από το τέλος του πολέμου, θέτω το ερώτημα: Μπορούμε ως παγκόσμια πολιτική κοινωνία να επανανοηματοδοτήσουμε την 8η Μαΐου του έτους 1945; Η ανανοηματοδότηση που έκανε η μεταπολεμική Γερμανία το 1985 μπορεί να λειτουργήσει ως πολιτικός οδοδείκτης στην ιστορική πορεία της ανθρωπότητας.
* Πολιτικός φιλόσοφος
.jpg)
