Η κριτική σκέψη δεν είναι εκστρατεία – είναι ο πυρήνας της παιδαγωγικής

Η χθεσινή εξαγγελία του κυβερνητικού εκπροσώπου Παύλου Μαρινάκη σε εκδήλωση της νεολαίας του κόμματός του (ΟΝΝΕΔ) για εκστρατεία ενημέρωσης στα σχολεία με στόχο την ΄΄ενίσχυση της κριτικής σκέψης΄΄ και την πρόληψη της παραπληροφόρησης φανερώνει (επιτέλους) την αναγνώριση ενός τεράστιου προβλήματος. Όμως, η απάντηση που δίνεται από την κυβέρνηση εγείρει σοβαρά παιδαγωγικά ερωτήματα: μπορεί η κριτική σκέψη να καλλιεργηθεί με φυλλάδια, σύντομα προγράμματα ή καμπάνιες ενημέρωσης ως εργαλεία; Ή μήπως απαιτεί κάτι πολύ βαθύτερο και μόνιμο;

Η κριτική σκέψη ως παιδαγωγικός πυλώνας

Η κριτική σκέψη δεν είναι μια επιπλέον δεξιότητα ανάμεσα σε άλλες. Είναι ο πυρήνας της εκπαίδευσης, καθώς συνδέεται άρρηκτα με την ικανότητα του μαθητή να κατανοεί, να αναλύει, να αμφισβητεί και να μετασχηματίζει τη γνώση. Οι παιδαγωγικές θεωρίες – από τον John Dewey και τον Paulo Freire έως τις πιο πρόσφατες έρευνες στη μετασχηματιστική μάθηση – συγκλίνουν στο ότι η κριτική σκέψη αναπτύσσεται:

• Μέσα από ενεργό, βιωματική και διαλογική μάθηση

• Σε περιβάλλοντα εμπιστοσύνης και ελευθερίας έκφρασης

• Όταν ο μαθητής καλείται να ερμηνεύσει την πραγματικότητα, να προβληματιστεί και να πάρει θέση

• Όταν η γνώση συνδέεται με τη ζωή, την ηθική και τις κοινωνικές συνέπειες

Δεν πρόκειται, επομένως, για ένα ζήτημα επικοινωνιακής στρατηγικής ή καταπολέμησης της παραπληροφόρησης με αποσπασματικά μέσα. Χωρίς την ύπαρξη ενός εκπαιδευτικού συστήματος που δομικά και ουσιαστικά προάγει την κριτική σκέψη, κάθε τέτοια εκστρατεία είναι απλά ρηχή ή και προσχηματική.

Το ελληνικό σχολείο και η δομική αντίφαση

Το ελληνικό σχολείο, στην τρέχουσα μορφή του, δομείται ακόμη κατά βάση στην παθητική αναπαραγωγή πληροφορίας, στην τυποποιημένη αξιολόγηση και στην προετοιμασία για εξετάσεις. Από τα αναλυτικά προγράμματα μέχρι τις διδακτικές πρακτικές, κυριαρχεί η λογική της συμμόρφωσης, όχι της αυτενέργειας. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να καλύψουν ύλη και όχι να καλλιεργήσουν στοχασμό. Οι μαθητές μαθαίνουν να απαντούν σωστά, όχι να θέτουν ερωτήματα. Σε αυτό το πλαίσιο, η κριτική σκέψη είναι εξ ορισμού δύσκολο να ευδοκιμήσει.

Και φυσικά δεν μπορεί να γίνει σοβαρός λόγος για κριτική σκέψη, όταν οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί εργάζονται σε περιβάλλον φόβου και ελέγχου. Ο επαγγελματικός τους λόγος συχνά περιορίζεται, είτε μέσω διοικητικών πιέσεων είτε μέσω ανεπίσημων απαγορεύσεων έκφρασης, με την απειλή της τιμωρητικής ΄΄αξιολόγησης΄΄ που έχουν πια στο στόμα τους ή την υπαινίσσονται πολλά εκπαιδευτικά στελέχη και για ΄΄ψύλλου πήδημα΄΄ . Μεταξύ χιλιάδων άλλων καθημερινών παραδειγμάτων αυταρχισμού, είναι ενδεικτική πρόσφατη περίπτωση εκπαιδευτικού fund, από το οποίο επιβλήθηκαν περιορισμοί στην προσωπική δημόσια έκφραση εκπαιδευτικών του με πολιτικό ή κοινωνικό περιεχόμενο. Όταν ο εκπαιδευτικός δεν αισθάνεται ελεύθερος να σκέφτεται και να μιλά, πώς μπορεί να καλλιεργήσει την ελευθερία της σκέψης και κατ΄επέκταση την κριτική σκέψη στους μαθητές του; Η παιδαγωγική της κριτικής σκέψης προϋποθέτει δημοκρατία, όχι μόνο ως περιεχόμενο αλλά και ως συνθήκη της εκπαιδευτικής πράξης.

Αντί λοιπόν να εισάγουμε ΄΄κριτική σκέψη΄΄ ως πρόσθετο θεματικό πεδίο, οφείλουμε να επανεξετάσουμε:

• Τα αναλυτικά προγράμματα, ώστε να ενθαρρύνουν τη διερεύνηση και τον διάλογο, την ενεργητική και όχι την παθητική μάθηση.

• Την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών σε παιδαγωγικές μεθόδους που προάγουν την αυτονομία και τη δημιουργικότητα

• Την αποφόρτιση της σχολικής διαδικασίας από τον φόβο της κρίσης, ώστε να αναδεικνύεται η προσωπική προσπάθεια και η μαθησιακή πορεία κάθε παιδιού, ανεξάρτητα από το πολιτισμικό του κεφάλαιο.

• Την καλλιέργεια σχολικής κουλτούρας δημοκρατίας και σεβασμού στη διαφορετικότητα της σκέψης.

• Τη κατοχύρωση της ελευθερίας έκφρασης των εκπαιδευτικών, τόσο εντός όσο και εκτός τάξης, αρκεί να μην παραβιάζουν παιδαγωγικούς ή δεοντολογικούς κανόνες.

• Την αναγνώριση της παιδαγωγικής διαδικασίας ως πολιτική και κοινωνική, όχι ως ουδέτερη διαχείριση ΄΄ύλης΄΄.

• Την έναρξη πραγματικού και όχι προσχηματικού διαλόγου με τα εκπαιδευτικά συνδικάτα και τις επιστημονικές ενώσεις, για να διαμορφωθεί ένα δημιουργικό περιβάλλον συνεργασίας και όχι επιβολής στην εκπαιδευτική διαδικασία

Η κριτική σκέψη ως υπόθεση εμπιστοσύνης και δημοκρατίας

Η ικανότητα να σκεφτόμαστε κριτικά δεν είναι τεχνική – είναι στάση ζωής. Δεν αφορά μόνο την αποδόμηση κάποιων ψευδών ειδήσεων, αλλά και την εμβάθυνση στην πραγματικότητα, τη διάκριση ανάμεσα στο ουσιώδες και το επουσιώδες, την αντίσταση στον εφησυχασμό. Και αυτό δεν διδάσκεται με ΄΄εργαλεία΄΄, όπως μας ενημερώνει ο κύριος Μαρινάκης, ή με έναν οδηγό σωστής συμπεριφοράς, αλλά με την καθημερινή εμπειρία ενός σχολείου που σέβεται τον μαθητή ως φορέα νόησης και στοχασμού και τον εκπαιδευτικό ως επιστήμονα.

Η κριτική σκέψη δεν ενισχύεται με διαφημιστικές εκστρατείες. Χτίζεται μέσα από την την αλλαγή των σημερινών πολιτικών για την εκπαίδευση, στον ρόλο του εκπαιδευτικού, στις προσδοκίες από τον μαθητή. Αν αυτό δεν συνοδεύει τις πρωτοβουλίες της πολιτείας, τότε οι εκστρατείες αυτές δεν υπηρετούν την παιδεία, αλλά απλώς την χωρίς προοπτική προσπάθεια διαχείρισης της ήδη ξεφτισμένης εικόνας μιας κυβέρνησης που παραπαίει.

*εκπαιδευτικός, πρώην διευθυντής, αναπληρωτής υπουργού Παιδείας, πρώην διευθύνων σύμβουλος του ΙΝΕΔΙΒΙΜ