Η ιστορική συγκυρία στην οποία ζούμε και η ιστορική μεταβατική φάση που διανύουμε προσφέρονται για αναστοχασμό (θεωρητικό και πολιτικό) με θέμα την εξέλιξη της ανθρωπότητας όσον αφορά την πολιτική συγκρότησή της. Στη σύντομη αυτή παρέμβασή μου δεν θα αναλύσω τη συνολική πολιτική ιστορία της πολιτικής νεωτερικότητας κατά τους δύο τελευταίους αιώνες (από τα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα μέχρι τις μέρες), αλλά θα περιοριστώ στην ιστορική εξέλιξη της Αριστεράς ως ιδέας και ως πράξης.
Οσα γράφω αποδίδουν σε γενικές γραμμές τα θεωρητικά ερμηνευτικά σχήματα που επεξεργάζομαι στις έρευνές μου σχετικά με το ιστορικό «πράγμα» που ονομάζουμε Αριστερά. Οπως όλα τα πράγματα του κόσμου έτσι και η Αριστερά είναι ιστορικό πνευματικό δημιούργημα του ανθρώπου και υπόκειται και αυτό στους «νόμους» της ιστορικής εξέλιξης κάθε πράγματος. Εάν ακολουθήσει κανείς την εγελιανή φιλοσοφία της Ιστορίας, κάθε πράγμα εκδηλώνεται στο επίπεδο της συνειδησιακής λογικής ως τρίπτυχο ιστορικής ακολουθίας: μιλάμε για το υποκειμενικό πνεύμα, το αντικειμενικό και το απόλυτο. Κατά τον Hegel οι τρεις αυτοί τύποι πνεύματος αντιστοιχούν σε -ή ορθότερα οι ίδιοι υποστασιοποιούν- τρεις διαφορετικές (σε ιστορική ακολουθία) φάσεις ιστορικής εξέλιξης του πράγματος.
Εάν εφαρμόσουμε το εγελιανό σχήμα στην περίπτωση της Αριστεράς και εξετάσουμε την ιστορική εξέλιξή της κατά τους δύο τελευταίους αιώνες, εισηγούμαι να διαιρέσουμε την Αριστερά σε τρεις μορφές πολιτικής ζωής και να περιοδολογήσουμε την εξέλιξή της σε τρεις φάσεις. Οι τρεις τύποι της Αριστεράς ως μορφές πολιτικής ζωής είναι: η ιδεολογική Αριστερά, η πολιτική και η οντολογική. Και οι τρεις ιστορικές περίοδοι, σε γενικές γραμμές, είναι ο δέκατος ένατος αιώνας, ο εικοστός και ο εικοστός πρώτος αιώνας. Ενα πρόσθετο στοιχείο στην ερμηνευτική προσέγγισή μας είναι το εξής: η γένεση της Αριστεράς συμπίπτει με την εγκαθίδρυση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας ως νεωτερικής πολιτικής οργάνωσης της ανθρώπινης κοινωνίας. Είναι γνωστό ότι στους πρωτοετείς φοιτητές διδάσκουμε τη διάκριση Δεξιάς-Αριστεράς ως χωροταξική διαίρεση στην αρχιτεκτονική της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.
Ας εξετάσουμε τώρα τα δομικά, ουσιαστικά και λειτουργικά στοιχεία των τριών τύπων της Αριστεράς. Πράγματι, από ιστορικής απόψεως, η Αριστερά εμφανίζεται στην πρώτη φάση ως ιδεολογική. Η ιδεολογική Αριστερά καλύπτει ένα μεγάλο ιστορικό διάστημα του οποίου οι απαρχές τοποθετούνται στη Γαλλική Επανάσταση (1789) και φτάνουν μέχρι τα τέλη του δέκατου ένατου και τις αρχές του εικοστού αιώνα. Σ’ όλο αυτό το διάστημα η διαπάλη ανάμεσα στον συντηρητισμό ως ιδεολογία και τη ριζοσπαστική αλλαγή του κοινωνικο-πολιτικού γίγνεσθαι εκδηλώνεται ως σύγκρουση ανάμεσα στη Δεξιά και την Αριστερά. Στη διάρκεια αυτής της ιστορικής φάσης η ιδεολογική ηγεμονία της Αριστεράς είναι αδιαμφισβήτητη. Σ’ αυτή τη φάση οι επινοήσεις, οι εφευρέσεις, οι ανακαλύψεις στον τομέα των κοινωνικών επιστημών δεν έχουν ιστορικό προηγούμενο. Η φιλοσοφική σκέψη φτάνει στην κορυφαία ιστορική στιγμή της (βλ. Kant, Hegel κ.ά.). Η θεωρητική ανακάλυψη του Karl Marx που αναφέρεται στη δομική διαφορά ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία είναι το οντολογικό θεμέλιο της νεωτερικής και της σύγχρονης κοινωνίας.
Με άλλα λόγια κατά τον δέκατο ένατο αιώνα, δηλαδή στην εποχή της ιδεολογικής Αριστεράς, εμφανίζονται και παλεύουν το ένα εναντίον του άλλου τα δύο μεγάλα ιδεολογικά ρεύματα: ο φιλελευθερισμός και ο μαρξισμός.
Εάν τελικά ο δέκατος ένατος αιώνας χαρακτηρίζεται, κατά την άποψή μου, από την ιδεολογική ηγεμονία της Αριστεράς, το επόμενο ιστορικό βήμα δεν ήταν άλλο από την πρακτική εφαρμογή του συστήματος ιδεών της Αριστεράς στην ήδη δομημένη ιστορική μορφή πολιτικής οργάνωσης. Μιλάμε τώρα για μια μετάβαση από τη γένεση της Αριστεράς στις πρακτικές πολιτικής ισχύος. Βρισκόμαστε στη φάση του αντικειμενικού πνεύματος, που θα έλεγε και ο Hegel. Η Αριστερά «κατασκευάζει» πολιτικά υποκείμενα (π.χ. κόμματα, κοινωνικά κινήματα κ.ά.) και θέτει ως πρωταρχικό στόχο της την πολιτική εξουσία. Από τη γένεση της ιδεολογικής Αριστεράς μεταβαίνουμε στην πολιτική ισχύ της Αριστεράς ως πολιτικής δύναμης. Κατά τον εικοστό αιώνα η πολιτική Αριστερά θα έλεγα ότι «δοκιμάζει» πολλούς τύπους πολιτικής εξουσίας. Αναφέρω ενδεικτικά μόνον δύο τύπους διακυβέρνησης: τον κομμουνιστικό και τον σοσιαλδημοκρατικό.
Μετά την πτώση του Τείχους (έχουν περάσει τρεις τόσες δεκαετίες) και την οριστική πολιτική ήττα του ευρωκομουνισμού η Αριστερά διάγει μιαν άλλη περίοδο στον ιστορικό βίο της. Πρόκειται για τη νέα μορφή της Αριστεράς, την οποία ονομάζω οντολογική. Σ’ αυτή την ιστορική συγκυρία που ζούμε η Αριστερά στο επίπεδο των ιδεών αλλά και στο επίπεδο των πολιτικών πρακτικών μόνον εάν αυτοπροσδιοριστεί ως οντολογική συνθήκη της οικουμενικής ανθρωπότητας μπορεί να επιβιώσει! Με άλλα λόγια υποστηρίζω ότι η νέα εκδοχή της Αριστεράς του εικοστού πρώτου αιώνα, δηλαδή η οντολογική Αριστερά, είναι η πολιτική κληρονόμος των ιδεολογικών αγώνων της ιδεολογικής Αριστεράς και ταυτόχρονα ως υποκείμενο που υποδέχεται τις κατακτήσεις της πολιτικής Αριστεράς έχει σφραγίσει την εποχή μας και τις συνθήκες ζωής μας.
Εν κατακλείδι επιθυμώ να δηλώσω ότι περιμένω από όλους τους ομιλητές της δημόσιας σφαίρας στην ελληνική πολιτική κοινωνία να διατυπώσουν τις απόψεις τους για όσα υποστηρίζω σχετικά με τους ιστορικούς μετασχηματισμούς της Αριστεράς. Κατά τη θεωρητικο-πολιτική άποψή μου η Αριστερά ως οντολογική συνθήκη της ανθρωπότητας είναι πια αναπόσπαστο τμήμα της ανθρώπινης κοινωνίας. Η οντολογική Αριστερά της εποχής μας επιβεβαιώνει ότι η «πρώτη αρχή» του ανθρώπινου κόσμου είναι η «κίνηση» (Αριστοτέλης), η μεταβολή, ο μετασχηματισμός.
* Πολιτικός φιλοσόφος
