Καθώς οι ψηφοφόροι φαίνεται να ανακτούν το ενδιαφέρον τους για την ΕΕ, οι εκλογές του Ιουνίου ενδέχεται να φέρουν μια θεαματική άνοδο της λαϊκίστικης και ακραίας δεξιάς στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Αυτό θα είναι προβληματικό για τα Ελληνικά συμφέροντα, κυρίως σε θέματα κοινωνικής πολιτικής, άμυνας και ασφάλειας, αλλά και διαχείρισης φυσικών καταστροφών. Τι ρόλο θα μπορούσε όμως να παίξει το προοδευτικό κέντρο με επικεφαλής τον Πρόεδρο Μακρόν;
Ευρωπαϊκή γραφειοκρατία ή χρήσιμη διακυβέρνηση;
Στις Ευρωεκλογές του 2019 σημειώθηκε μια σημαντική αλλαγή τάσης στην συμμετοχή των ψηφοφόρων, η οποία αυξήθηκε για πρώτη φορά σε 50 χρόνια. Σε ολόκληρη την Ένωση η συμμετοχή έφτασε κοντά στο 51% — το υψηλότερο ποσοστό από το 1994 — ενώ στην Ελλάδα η συμμετοχή στις Ευρωεκλογές άγγιξε το 59%, δηλαδή ψηλότερα από την συμμετοχή σε πολλές από τις εθνικές εκλογές της τελευταίας δεκαετίας. Αυτή η αξιοσημείωτη αλλαγή, ιδίως αν επιβεβαιωθεί και στις Ευρωεκλογές του ερχόμενου Ιουνίου, φαίνεται να συγχρονίζεται και με την ανατροπή της ιστορικής άποψης ότι η ΕΕ είναι μια απόμακρη γραφειοκρατία, που μικρό ρόλο παίζει στην καθημερινότητα των πολιτών.
Πράγματι, η βιβλιογραφία λέει ότι για δεκαετίες, η Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση ήταν μια μακρινή, αφηρημένη, και μη πολιτική διαδικασία, την οποία την έτρεχε μια μικρή τεχνοκρατική ελίτ. Αυτή η εκτεταμένη αντίληψη οδήγησε σε μια αποσύνδεση μεταξύ πολιτών και Ευρώπης που καθρεφτίστηκε και στην τραγική μείωση της συμμετοχής στις Ευρωεκλογές, την μόνη άμεσα δημοκρατική διαδικασία λήψης αποφάσεων στην Ένωση. Έτσι, από το 1979 έως το 2019, η συμμετοχή στις Ευρωεκλογές μειώθηκε από 62% στο 42%. Ερήμην των ψηφοφόρων, βέβαια, η ΕΕ δεν σταμάτησε να λειτουργεί. Οι Βρυξέλλες συνέχισαν να διαμορφώνουν πολιτικές, να παράγουν νομοθεσία δεσμευτική για τα κράτη-μέλη, και να καταστρώνουν μεγαλεπήβολα σχέδια για τον ριζικό μετασχηματισμό της ηπείρου. Παρά το έλλειμμα συμμετοχής, η Ένωση τελικά άγγιξε σε μεγάλο βαθμό την καθημερινή ζωή των πολιτών.
Το αποτέλεσμα φαίνεται να είναι ότι οι αποφάσεις που παίρνονται σε επίπεδο ΕΕ — από τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις και τους περιβαλλοντικούς κανονισμούς έως τις πολιτικές άμυνας και ασφάλειας — γίνονται ολοένα και περισσότερο αισθητές στην καθημερινότητά μας. Αν προσθέσει κανείς εδώ και την δυνητική χρησιμότητα της ΕΕ στη διαχείριση κρίσεων που ξεπερνούν τα εθνικά σύνορα (μετανάστευση, covid, ενεργειακή κρίση, κλιματική αλλαγή, άμυνα), τότε η εικόνα της απόμακρης γραφειοκρατίας εκλείπει εντελώς, και υπογραμμίζεται έτσι η σημασία της ΕΕ ως μια αναγκαία και χρήσιμη μορφή διακυβέρνησης.
Η άνοδος της λαϊκίστικης και ακραίας δεξιάς στην Ευρώπη
Βέβαια, η αυξανόμενη προσέλευση των ψηφοφόρων συνέπεσε με μια εξίσου αξιοσημείωτη στροφή προς τον λαϊκισμό και την ακροδεξιά. Κι αν την δεκαετία του 2010 η αριστερά ήταν αυτή που σημείωσε τα μεγαλύτερα εκλογικά κέρδη, είναι τώρα σειρά της λαϊκιστικής και ακραίας δεξιάς να έρθει δυναμικά στο ευρωπαϊκό προσκήνιο. Σύμφωνα με τις τελευταίες δημοσκοπήσεις, Ευρωπαϊκά κόμματα όπως το Ταυτότητα και Δημοκρατία (ID) της Μαρίν Λεπέν και οι Ευρωπαίοι Συντηρητικοί και Μεταρρυθμιστές (ECR) στο οποίο πιθανά θα ανήκει και ο Βικτορ Ορμπάν, θα καταλάβουν το 25% των εδρών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
Το ιστορικό υψηλό για τα κόμματα της λαϊκίστικης και ακραίας δεξιάς είναι πολύ πιθανό και σημαίνει ότι η εύθραυστη κοινοβουλευτική πλειοψηφία μεταξύ Σοσιαλδημοκρατών και Συντηρητικών που κρατούσε το τιμόνι της ΕΕ τα προηγούμενα 10 χρόνια, θα πιεστεί έτι περαιτέρω. Σε αυτή την περίπτωση, η Ευρωπαϊκή πολιτική σε θέματα μετανάστευσης, περιβάλλοντος, και κοινωνικής πολιτικής θα γίνει ακόμη πιο δεξιόστροφη. Επιπλέον, θα γίνει ισχυρότερη η απαίτηση για την περιχάραξη της εθνικής κυριαρχίας, ακριβώς την στιγμή που φαίνεται ξεκάθαρα πλέον ότι οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ευρώπη έχουν μεγάλο βαθμό δυσκολίας, δεν επιδέχονται επίλυση από ένα και μόνο κράτος, αλλά αντιθέτως απαιτούν Ευρωπαϊκές λύσεις.
Για την Ελλάδα, μια χώρα βαθιά ενσωματωμένη στην ΕΕ αλλά που αντιμετωπίζει ταυτόχρονα πολλαπλές προκλήσεις, το μεταβαλλόμενο πολιτικό τοπίο παρουσιάζει κινδύνους. Μπορεί για το εγχώριο πολιτικό σύστημα η λαϊκιστική δεξιά λανθασμένα να μην αποτελεί απειλή, όμως η άνοδός της σε Ευρωπαϊκό επίπεδο μαζί με την άνοδο της ακροδεξιάς μπορεί να περιπλέξει τις προσπάθειες της χώρας να εξασφαλίσει την απαραίτητη υποστήριξη από την ΕΕ σε κρίσιμους τομείς, όπως είναι η κοινωνική πολιτική, η κοινή πολιτική άμυνας και ασφάλειας, η εξωτερική πολιτική αλλά και το περιβάλλον — τομέας που βασάνισε ιδιαιτέρως την χώρα με πληθώρα φυσικών καταστροφών.
Ο εξισορροπητικός ρόλος της Γαλλίας και του προοδευτικού κέντρου
Με υψηλά επίπεδα χρέους και περιορισμένο δημοσιονομικό χώρο για δημόσιες δαπάνες, η Ελλάδα χρειάζεται οικονομική στήριξη από την ΕΕ σε τομείς κοινωνικής πολιτικής για να μπορέσει η χώρα να αντιμετωπίσει τη φτώχεια, την ανεργία, την ενεργειακή κρίση και την κοινωνική ανισότητα. Ενώ, οι γεωπολιτικές συνθήκες της χώρας επίσης προϋποθέτουν ισχυρή υποστήριξη από την ΕΕ για να μπορέσει να διαχειριστεί τις εξωτερικές της σχέσεις και να διασφαλίσει την εθνική της ακεραιότητα. Τέλος, η Ελλάδα είναι ευάλωτη σε φυσικές καταστροφές, όπως οι πυρκαγιές και οι πλημμύρες, οι οποίες γίνονται συχνότερες και εντονότερες λόγω της κλιματικής αλλαγής. Η χώρα θα μπορούσε να επωφεληθεί από ενισχυμένες Ευρωπαϊκές πολιτικές και πόρους που θα στοχεύουν στην πρόληψη, τον μετριασμό και την προσαρμογή των καταστροφών.
Η διαφαινόμενη άνοδος της λαϊκίστικης και ακραίας δεξιάς στην Ευρώπη ενδέχεται να πλήξει τα ελληνικά συμφέροντα σε όλους αυτούς του τομείς. Η απομάκρυνση από τις κοινωνικές πρωτοβουλίες σε επίπεδο ΕΕ θα μπορούσε να επιδεινώσει τις κοινωνικές προκλήσεις, να αποδυναμώσει την υποστήριξη της ΕΕ στην εξωτερική πολιτική, και να περιορίσει την πρόσβαση της Ελλάδας στους πόρους και την υποστήριξη που απαιτείται για την αποτελεσματική διαχείριση των φυσικών καταστροφών.
Όμως, στον αντίποδα της φθίνουσας πορείας κεντροδεξιάς και κεντροαριστεράς προς όφελος του λαϊκισμού, βρίσκεται ο εξισορροπητικός ρόλος του προοδευτικού κέντρου. Συγκεκριμένα, η πολιτική ομάδα του Εμανουέλ Μακρόν στο Ευρωκοινοβούλιο (Renew Europe) θα διαδραματίσει ακόμα πιο αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση της πολιτικής κατεύθυνσης της ΕΕ και θα κρίνει με τις θέσεις της την κατεύθυνση κρίσιμων για τη χώρα μας αποφάσεων. Εξάλλου, η επιρροή της Γαλλίας και του Μακρόν είναι ήδη αισθητή σε θέματα που συμφέρουν και την Ελλάδα, όπως για παράδειγμα η στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης και η ανάπτυξη κοινής πολιτικής άμυνας και ασφάλειας.
Ωστόσο, η απουσία ελληνικής εκπροσώπησης στην πολιτική ομάδα του Γάλλου προέδρου στο Ευρωκοινοβούλιο μειώνει ακόμα πιο πολύ τον βαθμό επιρροής μας στις κρίσιμες αποφάσεις που θα παρθούν σε Ευρωπαϊκό επίπεδο όπως στο μεταναστευτικό, στην ενεργειακή κρίση, στο κράτος δικαίου, στην κοινή εξωτερική πολιτική. Αυτή η απουσία μπορεί να είναι καίρια όχι μόνο για τη λήψη αποφάσεων αλλά και για τη συνολική εικόνα της χώρας. Η συμπόρευση με τις κεντρώες δυνάμεις του Μακρόν είναι μια στρατηγική επιλογή για τα συμφέροντα και τις επιθυμίες της ελληνικής κοινωνίας.
*Αναπληρωτής Γενικός Διευθυντής του European Liberal Forum
