Η έννοια της φυσιογνωμίας, βασικά ανθρωποκεντρική, πέρασε στην ορολογία της θεσμικής πολεοδομίας τις τελευταίες δεκαετίες για να συμπεριλάβει στη γενικευμένη έννοιά της ό,τι προηγούμενα εστίαζε στην υγιεινή, την τυπολογία, την κατοίκηση κ.λπ. Πραγματικά τα επιμέρους στοιχεία, τόσο φυσικά όσο και δομημένα, συναποτελούν τη φυσιογνωμία της πόλης. Τα πρώτα αφορούν κυρίως το πράσινο, τα ρέματα, την ακτογραμμή κ.λπ., ενώ τα δεύτερα τις υποδομές, τα δίκτυα, τα μνημεία και τους χώρους που δέχονται τις αναγκαίες για την επιβίωση και την ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών λειτουργίες.
Βασικά η φυσιογνωμία αντικατοπτρίζει την κοινωνική και οικονομική ζωή που βιώνει η (κάθε) ελληνική πόλη, όπως τη μικρή ιδιοκτησία, την αντιπαροχή, την έλλειψη ικανοποιητικού πρασίνου κ.ά. Η ανάγκη δυναμικών ΜΜΜ(1) και η διενέργεια έργων υποδομής στα αστικά κέντρα αποτελούν μόνιμες ανοιχτές πληγές και με την περιοδικότητα των δεύτερων δημιουργούν συχνά προβλήματα στον δημόσιο χώρο. Οι απότομες αλλαγές σε κοινωνικοοικονομικό επίπεδο παράγουν ανάλογους μετασχηματισμούς με αντίκτυπο την άνιση ανάπτυξη τμημάτων των οικισμών. Οι ποσοτικές και τυπολογικές αλλαγές συχνά παρακολουθώντας εντυπωσιακά και προβεβλημένα διεθνώς πρότυπα μη αντίστοιχα της συνέχειας και της νεότερης παράδοσής μας, αλλά κυρίως το, με διεθνείς τάσεις, μοντέλο του ουρανοξύστη επιβαρύνουν για ακόμα μία φορά τα μεγάλα αστικά κέντρα.
Η διαστρεβλωμένη ερμηνεία νομοθετικών μέτρων προξενεί επίσης αλλαγές που κάθε άλλο από το να βελτιώνουν καταφέρνουν το αστικό τοπίο και το οικοδομικό απόθεμα. Η πιο πρόσφατη (2012) τροποποίηση π.χ. του ΝΟΚ(2), με υποτιθέμενο στόχο την προώθηση της κατασκευής στα χρόνια της δημοσιονομικής κρίσης και την προσαρμογή στη βιοκλιματική αλλαγή, επέσυρε ακόμα μία δραματική διαφοροποίηση του αστικού τοπίου με την απρόβλεπτη αύξηση της νέας δόμησης, την απόλυτη εκμετάλλευση των ΣΔ(3), την καθ’ ύψος εξακόντιση οικοδομών. Με τον τρόπο αυτό δημιουργείται μια άνευ λόγου διάκριση μεμονωμένων οικοδομών και συναφή αλλαγή της γραμμής του ορίζοντα του δομημένου περιβάλλοντος, ενώ πολλοί δρόμοι εξακολουθούν φυσικά να προσομοιάζουν με φαράγγια.
Τα μνημεία, όσο σεβαστά και νομικά κατοχυρωμένα κι αν είναι, υπολείπονται της ουσιαστικής παρουσίας τους στην πόλη όταν ο περίγυρός τους δεν τα «σέβεται» με ικανοποιητικό τρόπο, αντιπαραθέτοντας έναντι της μοναδικότητάς τους τυφλές επιφάνειες (σόκορα), νεόδμητα κτίρια που δεν έχουν λάβει υπόψη τη γειτνίασή τους κ.λπ. Αισθητή είναι και η μη ισόρροπη γειτνίαση μεταξύ ιδιωτικών κτιρίων στην οποία συμβάλλει και η μη έγκαιρη δημοσιοποίηση της μελλοντικής τους παρουσίας μέσω έγκυρων διαδικασιών, σε επίπεδο τουλάχιστον ΟΤΑ(4), όπως συμβαίνει σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.
Η διαρκής ανάγκη πρόβλεψης χώρων στάθμευσης με την παράλληλη έλλειψη μέσων ήπιας κυκλοφορίας περιορίζει τις οδούς αλλά και τα πεζοδρόμια κατά το πλάτος τους, για να «φιλοξενηθούν» τα οχήματα. Ενα σημαντικό άλλωστε τμήμα του δημόσιου ανοιχτού χώρου καταλαμβάνουν οι λειτουργίες αναψυχής (τραπεζοκαθίσματα). Στο όνομα αύξησης των εσόδων των δήμων και στην ανάγκη επαφής του κόσμου, ειδικά μετά την πανδημία, προβάλλει αυτού του είδους η συνήθεια έναντι της άθλησης, του περιπάτου, της απόλαυσης των όποιων πάρκων, συνήθεια που δίνει επισφαλή διέξοδο στην ανειδίκευτη εργασία κυρίως των νέων.
Σήμερα προβάλλουν καινοφανή δομικά χαρακτηριστικά στον αστικό ιστό, όπως είναι οι αλλαγές των χρήσεων γης, προκειμένου οι κεντρικές κυρίως περιοχές να δεχτούν περισσότερα ξενοδοχεία αλλά και οι προσαρμογές στα ήδη δομημένα κτίρια: με τη μείωση του λιανεμπορίου και το κλείσιμο καταστημάτων μονοπρόσωπων επιχειρήσεων πολλοί δρόμοι που διέθεταν ισόγεια καταστήματα τείνουν να αλλάξουν χρήσεις και συγκεκριμένα από χώροι εμπορίου να γίνουν κατοικίες, αυξάνοντας τις πυκνότητες και τις συναφείς απαιτούμενες επιφάνειες κατά τα ισχύοντα σταθερότυπα σε ό,τι αφορά την εκπαίδευση, πρόνοια κ.ά. αλλά και (ξανά) τους χώρους μόνιμης στάθμευσης.
Τα παραπάνω έχουν επιπτώσεις στην ασφάλεια και την υγιεινή προστασία έναντι των μικροσωματιδίων, καυσαερίων και των απορριμμάτων, ενώ η μετατροπή μικρών καταστημάτων σε parking δεν ωφελεί το κοινό ούτε λύνει κάποιο πρόβλημα πλην μόνο των ιδιοκτητών. Πιθανόν ανάλογα προβλήματα που προβάλλουν τουλάχιστον τη δυναμική της πολυκατοικίας της αντιπαροχής να μπορούσαν να τύχουν διαχείρισης σε επίπεδο ΤΠΣ(5), παρ’ όλη τη μακρά διάρκεια ολοκλήρωσής τους, σε συνέργεια με τους ΟΤΑ. Η αυθόρμητη αλλαγή των ισογείων καλλιεργεί την ελπίδα ενοποιήσεων των κοινόχρηστων διελεύσεων, συγκεντρώσεων κατοίκων, ανάπτυξης πρασίνου ή ακόμα και συνδέσεων με τους αφανείς ακάλυπτους μπροστά σε ένα άκαμπτο ώς τώρα ιδιοκτησιακό καθεστώς.
Τέλος, η αύξηση των αναγκών ανεκτής διαβίωσης απαιτεί όλο και περισσότερα μηχανήματα που προστίθενται σε ήδη υφιστάμενα κτίρια: κλιματιστικά, κεραίες συνδρομητικής τηλεόρασης, σκίαστρα κ.ά., αναπόσπαστα πλέον εξαρτήματα, δημιουργούν φλύαρα στοιχεία σε όψεις και στη γενική δομική παρουσία. Τα στοιχεία αστικού εξοπλισμού και η δημόσια εικόνα που παράγουν γίνεται συχνά απελπιστική όσο δεν ακολουθούνται τα εκσυγχρονισμένα ευρωπαϊκά πρότυπα.
Αραγε υπάρχει ακόμα χρόνος να αναστρέψουμε ή τουλάχιστον να περιορίσουμε δυσμενή φαινόμενα όπως τα παραπάνω;
Ή θα περιοριστούμε σε γλαφυρές περιγραφές αρχιτεκτονίζοντας και θα φλυαρούμε υπεκφεύγοντας;
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Μέσα Μαζικής Μεταφοράς
2. Νέος Οικοδομικός Κανονισμός
3. Συντελεστής Δόμησης
4. Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης
5. Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο
*Δρας αρχιτέκτονας-αρχαιολόγος
