Η εξουσία των Βενετών βασιζόταν στον έλεγχο του εμπορίου αλλά και στη χειραγώγηση των τραπεζικών εργασιών και του νομίσματος. Οι αρχικοί τους εταίροι ήταν οι Νορμανδοί γαιοκτήμονες της Ευρώπης, που οι στρατοί τους αποτελούσαν τροφή για τα κανόνια στους κατακτητικούς πολέμους της Βενετίας, γνωστούς ως Σταυροφορίες. Η Βενετία ήλεγχε επιπλέον το κόμμα των Μαύρων Γουέλφων, με ρίζες στις πόλεις της Βόρειας Ιταλίας, που στήριζε τούς Πάπες.
Η Λίγκα των Λομβαρδών και οι πόλεις που τη στήριζαν διαμόρφωσαν το τοκογλυφικό τραπεζικό σύστημα των Λομβαρδών. Οι Λομβαρδοί τραπεζίτες εκμεταλλεύτηκαν το γεγονός ότι δεν υπήρχαν κυρίαρχοι εθνικοί πιστωτικοί θεσμοί και έγιναν οι πιστωτές και οι οικονομικοί δικτάτορες της Ευρώπης.
Συνήθως δεν οδηγούσαν σε χρεοκοπία τους πελάτες τους αλλά χρησιμοποιούσαν το χρέος για να αρπάζουν υλικούς πόρους. Λ.χ. το 1325 η τράπεζα Peruzzi ήλεγχε όλα τα έσοδα του Βασιλείου της Νάπολης, το οποίο επόπτευε την πιο παραγωγική περιοχή σταριού σε όλη τη Μεσόγειο. Στην Καστίλη και την Αγγλία, όλη η παραγωγή μαλλιού ήταν ενέχυρο ως πρόσθετη εγγύηση των δανείων των Λομβαρδών. Παρόμοια ήταν η κατάσταση στη Γαλλία, στην Ουγγαρία και αλλού. Η Ευρώπη είχε μετασχηματισθεί σε μια τεράστια φάρμα «αρμέγματος» φόρων, καθώς οι τοπικοί κυβερνήτες καταλήστευαν τις οικονομίες τους αλλά και τους πληθυσμούς τους, για να στείλουν τα κλοπιμαία πέρα από τις Αλπεις.
Γύρω στο 1300, ολόκληρες περιοχές της Ευρώπης τελούσαν σε καθεστώς σοβαρής οικονομικής παρακμής, με τεράστιες ελλείψεις τροφίμων και σημαντική πτώση των γεννήσεων. Η πείνα σε όλη την Ευρώπη ήταν γεγονός κατά το 1314-1317 αλλά και το 1328-1329. Η οικονομική φούσκα άρχισε να ξεφουσκώνει κατά τη δεκαετία του 1320, με ένα πρώτο κύμα πτωχεύσεων των τραπεζών της Λομβαρδίας. Η τεράστια κρίση έφτασε το 1342 – 1345, με την κατάρρευση των τραπεζών των Acciaiuoli, Buonacorsi, Bardi και Peruzzi. Η βουβωνική πανούκλα απλώθηκε σε όλη την Ευρώπη από το 1347 ώς το 1351, σκοτώνοντας το ένα τρίτο περίπου του πληθυσμού, και σε πολλές περιοχές σχεδόν τον μισό πληθυσμό. Ο πληθυσμός συνέχισε να μειώνεται από το 1351 μέχρι τις αρχές του 15ου αιώνα, καθώς η πείνα, οι αρρώστιες και η οικονομική ερήμωση απλώνονταν ταχύτατα.
Η φρίκη κυριαρχούσε στην Ευρώπη από το 1320 ώς το 1420, διαλύοντας τον κοινωνικό ιστό μαζί με τα πολιτικά και φιλοσοφικά αξιώματα του κόσμου του Μεσαίωνα. Αν και η Βενετία επέζησε της κατάρρευσης του τέλους του 14ου αιώνα, η ισχύς της εξασθένησε σε μεγάλο βαθμό, δίνοντας στους Ευρωπαίους πολιτικούς τη δυνατότητα να ακυρώσουν τα οικονομικά δεσμά των Λομβαρδών αλλά και το να μπορέσουν να ανοικοδομήσουν τα κράτη τους. Κατά τις αρχές του 1400, οι εναπομείναντες Λομβαρδοί τραπεζίτες απελαύνονταν από αρκετές χώρες –από την Αγγλία το 1403, τη Φλάνδρα το 1409, τη Γαλλία το 1410 κ.ο.κ. Η βενετσιάνικη οικονομική αυτοκρατορία, εργαλείο του Πάπα, άρχισε να καταρρέει, καθώς τα κράτη ανακτούσαν την κυριαρχική εξουσία τους.
Κατά το ίδιο χρονικό διάστημα, η βαθιά υπαρξιακή κρίση των προηγούμενων αιώνων δημιούργησε την ευκαιρία, από το 1400 και μετά, για μια τεράστια αλλαγή νοοτροπίας στη φιλοσοφία και στην επιστήμη, όπου ενσωματώνεται πλέον η εκ βάθρων επανεξέταση της ανθρώπινης φύσης αλλά και του ρόλου της στο σύμπαν.
Ξεκινώντας από την αναζωπύρωση των έργων του μεγάλου Ιταλού ποιητή Δάντη(1), με έμφαση στα πολιτικά του έργα-λ.χ. του De Monarchia(2) –και τη μετάφραση και δημοσίευση των Πλατωνικών διαλόγων– άρχισε η διάδοση νέων ιδεών για τη διακυβέρνηση και την ίδια την ανθρώπινη κοινωνία, με επαναστατικό χαρακτήρα για την αυτο-αντίληψη των ίδιων των ανθρώπων. Πολλοί βοήθησαν σε αυτές τις μεταβολές, με εξέχοντα τον ρόλο του Πετράρχη(3).
(1): Dante Alighieri 1265-1321. Συγγραφέας, θεμελιωτής της σημερινής ιταλικής γλώσσας, ποιητής και φιλόσοφος, αντίπαλος του Πάπα. Μαζί με τον Πετράρχη και τον Βοκάκιο, αποτελεί τις τρεις κορόνες της ιταλικής λογοτεχνίας.
(2): Οι Παπικοί καταδίκασαν και έριξαν στην πυρά το βιβλίο Περί Μοναρχίας, που αποτελεί μια σύνοψη πολιτικής φιλοσοφίας.
(3): Ο Francesco Petrarca, 1304-1374, λόγιος και ποιητής της πρώιμης περιόδου της Ιταλικής Αναγέννησης, από τους πρώτους και εξέχοντες ουμανιστές.
*Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών
