Οταν τα στάχυα κυμάτιζαν στην Ουκρανία

Το 1930 ο Σοβιετικός-Ουκρανός σκηνοθέτης Αλεξάντερ Ντοβζένκο γύρισε μια ταινία-σταθμό στην ιστορία του κινηματογράφου, τη «Γη». Τα πρώτα πλάνα δείχνουν τα στάχυα του Ιούνη, ώριμα, να κυματίζουν σαν θάλασσα στο φύσημα του ανέμου. Ακολουθούν σκηνές με έναν γέροντα ξαπλωμένο κάτω από μια μηλιά –ένα καρποφόρο δέντρο, σύμβολο κι αυτό του ουκρανικού παραδείσου– φορώντας τα καλά του, την άσπρη πουκαμίσα του, να αφηγείται στους γιους του, λίγη ώρα πριν πεθάνει κάτω από τη μηλιά, τους αγώνες του για τη γη της Ουκρανίας.

Τα πλάνα με στάχυα να κυματίζουν από τότε τα βλέπουμε σε πολλές ταινίες. Από τα γουέστερν μέχρι τα δράματα της αγροτικής Ινδίας. Τον Ντοβζένκο τον τίμησε και ο Κεν Λόουτς με τα κριθάρια να κυματίζουν στην Ιρλανδία («Ο άνεμος χορεύει το κριθάρι»). Είκοσι εννέα χρόνια αργότερα, το 1959, ένας άλλος μεγάλος Σοβιετικός σκηνοθέτης, ο Γκριγκόρι Τσουχράι, γεννημένος το 1929 στη Μελιτούπολη της γεωγραφικής ενότητας της Σοβιετικής Ουκρανίας, γυρίζει τη βραβευμένη στις Κάνες ταινία «Η μπαλάντα ενός στρατιώτη». Η ταινία ξεκινά πάλι με στάχυα να κυματίζουν.

Τα χωράφια τα διασχίζει ένας χωματόδρομος που οδηγεί σε ένα χωριό με την εκκλησία και το ψηλό καμπαναριό στη μέση. Μια γυναίκα έξω από το χωριό, ανάμεσα στα στάχυα, κοιτά προς το βάθος του χωματόδρομου. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος έχει τελειώσει προ πολλού κι αυτή περιμένει ματαίως τον αγαπημένο της –τον ήρωα της μπαλάντας– να επιστρέψει. Εξήντα τέσσερα χρόνια μετά την ταινία του Τσουχράι και ενενήντα τρία –σχεδόν ένας αιώνας– από την ταινία του Ντοβζένκο, φέτος τον Ιούνη τα στάχυα στο Ντονμπάς στα ανατολικά της Ουκρανίας δεν κυμάτισαν.

Οι εικόνες από το YouTube κυρίως, αλλά και ξένων τηλεοπτικών σταθμών –όχι από το καρτέλ των ελληνικών– δείχνουν καμένη γη με διάσπαρτα κατεστραμμένα τανκς και θωρακισμένα οχήματα μεταφοράς στρατιωτικού υλικού. Στο υλικό συμπεριλαμβάνονται και άνθρωποι, νέοι Ρώσοι και Ουκρανοί που θα μπορούσαν να πίνουν μαζί και να γλεντούν και όχι να σκοτώνονται μεταξύ τους για ένα πουκάμισο αδειανό. Οι τσουκνίδες βέβαια βρήκαν ελεύθερο το έδαφος να γιγαντωθούν στην καμένη γη.

Ωστόσο, τα ΜΜΕ δεν αμφισβητούν ότι η Ανατολική Ουκρανία είναι σφαγείο με εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς. Νεκροί και από τα δύο μέρη που όμως δεν σκοτώθηκαν σε μάχες σώμα με σώμα –έτσι που να μπορούσαν να γίνουν ήρωες μιας μπαλάντας ή ενός έπους– αλλά σαν να ήταν κινούμενος στόχος ενός βιντεοπαιχνιδιού. Φωτογραφίζεται αρχικώς το τανκς ή ο σχηματισμός των στρατιωτών, μεταφέρεται η εικόνα σε οθόνη υπολογιστή, με ακρίβεια χιλιοστών διαπιστώνεται η θέση τους στον χάρτη, ο υπολογιστής πάλι υποδεικνύει την εκτόξευση του βλήματος που θα εξολοθρεύσει οχήματα και ανθρώπους.

Είναι ένας πόλεμος τεχνολογίας, και οι νεκροί είναι άφαντοι από την οθόνη των τηλεοράσεων. Ετσι περιττεύουν συγκινήσεις, επιβλαβείς για όσους έχουν συμφέροντα από αυτόν τον πόλεμο, μεταξύ των οποίων και οι ηγεσίες των δύο εμπλεκόμενων χωρών, έμποροι οπλικών συστημάτων, πετρελαιάδες, εφοπλιστές κ.λπ. Οι φορολογούμενοι όλων των χωρών θα πληρώσουν, όπως πάντα, τα έξοδα.

Ποιος φταίει; Αυτός που εισέβαλε στο κράτος της Ουκρανίας ή αυτός που δεν εφάρμοσε τη συνθήκη του Μινσκ που έδινε σχετική αυτονομία στις ρωσόφωνες περιοχές του Ντονμπάς εντός του κράτους της Ουκρανίας; Αν γινόταν εδώ και τώρα ειρήνη, ο χρόνος θα έδειχνε τι πραγματικά ήθελαν και θέλουν οι ρωσόφωνοι πολίτες του Ντονμπάς. Και είναι δύσκολο να πει κανείς ότι όλοι οι ρωσόφωνοι αισθάνονται Ρώσοι, ύστερα από δεκαετίες ζωής ενός κράτους υποκείμενου στην «ουκρανικότητα».

Οι δύο σκηνοθέτες, Αλεξάντερ Ντοβζένκο και Γκριγκόρι Τσουχράι, γεννηθέντες στην περιφερειακή ενότητα Ουκρανία της Σοβιετικής Ενωσης, είναι δύο αντίθετα παραδείγματα του σύνθετου προβλήματος περί ουκρανικότητας. Ο Γκριγκόρι Τσουχράι πέθανε το 2001 στη Ρωσία ως Ρώσος. Η Μελιτούπολη όπου γεννήθηκε είναι τώρα στην κατοχή του ρωσικού κράτους. Κατοικούνταν σχεδόν αποκλειστικά από ρωσόφωνους. Ο γιος του Γκριγκόρι Τσουχράι, ο Πάβελ, είναι κι αυτός Ρώσος σκηνοθέτης, βραβευμένος μάλιστα.

Ο Αλεξάντερ Ντοβζένκο πέθανε επί Σοβιετικής Ενωσης, πιστός φίλος του Στάλιν. Το έργο του όμως αφορούσε την ουκρανική ιστορία και οι ήρωές του είχαν την ευγένεια της ήρεμης φύσης της Ουκρανίας με τους απέραντους κάμπους. Ανάλογες αμφίσημες σκέψεις θα μπορούσαν να γίνουν και για τον γεννηθέντα το 1901 στην Οδησσό Σοβιετικό σκηνοθέτη Μαρκ Ντονσκόι. Αλλά και για συγγραφείς όπως ο Γκόγκολ.

Ο σκοπός μου όμως δεν είναι να μιλήσω περί Ουκρανών και Ρώσων αλλά περί Ανθρώπων που ενώ σκοτώνονται σε αυτό το αιματηρό βιντεοπαιχνίδι, επικρατεί παγκοσμίως σιγή και καμιά αντίδραση δεν σημειώνεται κατά του πολέμου. Είναι όλοι υποταγμένοι στα γεωπολιτικά παιχνίδια σαν να είναι μέρος κι αυτά του τηλεοπτικού σύμπαντος. Και η Αριστερά τι κάνει; Αυτό είναι το ερώτημά μου. Θα κινείται σαν καλό παιδί του συστήματος;

Ο Γρηγόρης Λαμπράκης σκοτώθηκε εξαιτίας της δραστηριότητάς του υπέρ της Ειρήνης. Ξεχάσαμε τη φωτογραφία του με το σήμα της ειρήνης να περπατά μόνος του από τον Μαραθώνα στην Αθήνα στις 21/4/1963, όταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είχε απαγορεύσει την πορεία. Εναν μήνα μετά την απαγορευμένη πορεία, στις 22/5/1963, σκότωσαν τον Λαμπράκη στη Θεσσαλονίκη οι παρακρατικοί της Δεξιάς. Εξω από τα γραφεία του Κινήματος για την Υφεση και την Ειρήνη.

Θεωρώ πως είναι θέμα πολιτικής και ηθικής στάσης η Αριστερά, ανάμεσα σε άλλα, να επανέλθει και στον διεθνιστικό της ρόλο. Να μιλήσει ανοιχτά υπέρ της ειρήνης στην Ουκρανία και παντού. Να επιστρέψει στα στάχυα που κυματίζουν με τον άνεμο.

* Συγγραφέας