Προσεγγίζοντας την ελληνική οικονομία με εναλλακτικούς δείκτες ανάπτυξης

Οπως είναι ευρέως γνωστό, η αξιολόγηση της οικονομικής ανάπτυξης και της ευημερίας των πολιτών σε ένα κράτος βασίζεται κυρίως στο Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ). Ωστόσο, παρ’ όλο που η αύξηση του (κατά κεφαλήν) ΑΕΠ αποτελεί σημαντικό στοιχείο για τη βελτίωση της ζωής των πολιτών μιας οικονομίας, δεν θα πρέπει να είναι το μοναδικό κριτήριο αξιολόγησης της κοινωνικοοικονομικής ευημερίας ενός κράτους, καθώς δεν απεικονίζει επαρκώς την ποιότητα ζωής. Παράγοντες όπως η ανεργία, η φτώχεια, η ανισότητα εισοδήματος, η διαφθορά και η περιβαλλοντική εξαθλίωση δεν περιλαμβάνονται στον υπολογισμό του ΑΕΠ. Εναλλακτικοί σύνθετοι δείκτες, που εξετάζουν τους προαναφερθέντες παράγοντες, δύνανται να προσφέρουν μια πιο ολοκληρωμένη και ισορροπημένη αξιολόγηση της κοινωνικοοικονομικής ευημερίας.

Η νέα Οικονομική Εκθεση του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς με τίτλο: «Η Ελληνική Οικονομία μέσα από την παρουσίαση εναλλακτικών δεικτών αποτίμησης της κοινωνικο-οικονομικής ευημερίας – Μια προσέγγιση πέρα από το ΑΕΠ» αναδεικνύει 20 βασικούς εναλλακτικούς δείκτες ανάπτυξης, οι οποίοι μπορούν να ομαδοποιηθούν διακριτά σε τρεις βασικές κατηγορίες: α) σε εκείνους οι οποίοι φιλοδοξούν να υποκαταστήσουν το ΑΕΠ (π.χ. Δείκτης Ανισότητας Φύλου–GII, Δείκτης Ποιότητας Ζωής–QLI, Οικολογικό Αποτύπωμα-EF), β) σε εκείνους οι οποίοι τροποποιούν το ίδιο το ΑΕΠ (π.χ. Δείκτης Ανισης Κατανομής Εισοδήματος–Gini Coefficient) και γ) σε εκείνους οι οποίοι χρησιμοποιούνται συμπληρωματικά με το ΑΕΠ (Δείκτης Περιεκτικού Πλούτου–IWI).

Ενδεικτικά αναφέρεται ότι:

● Το 2021 ο Δείκτης Ανισης Κατανομής Εισοδήματος (συντελεστής Gini) στην Ελλάδα ήταν 32,4 μονάδες (αύξηση κατά μία μονάδα σε σχέση με το 2020), υποδηλώνοντας ότι μεταξύ 2 ατόμων το εισόδημά τους διαφέρει κατά 32,4% του μέσου ισοδύναμου διαθέσιμου εισοδήματος. Παρ’ όλο που το χρονικό διάστημα 2015-2019 παρατηρείται μείωση των εισοδηματικών ανισοτήτων στη χώρα μας, με τον συντελεστή να καταγράφει πτώση κατά 9,62% (από 34,2 σε 31 μονάδες), το διάστημα 2019-2021 ο συντελεστής GINI αυξήθηκε κατά 4,5% (από 31 σε 32,4 μονάδες).

● Στη δεκαετία 2010-2021, η Ελλάδα βελτίωσε τη θέση της στον Δείκτη Ανισότητας Φύλου (GII), με αποτέλεσμα το έτος 2021 να ανέρχεται σε 0,119 μονάδες και η χώρα να καταλαμβάνει, μεταξύ των 170 χωρών της σχετικής λίστας, την 33η θέση. Κύριοι παράγοντες ήταν η αύξηση της γυναικείας απασχόλησης, η πρόσβαση των γυναικών στην εκπαίδευση και η μείωση της μητρικής θνησιμότητας. Παρ’όλα αυτά, προκλήσεις όπως η ανισότητα στους μισθούς, η γυναικεία ανεργία και η υποεκπροσώπηση των γυναικών στην πολιτική και τη δημόσια διοίκηση παραμένουν.

● Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία (2018) του δείκτη οικολογικού Αποτυπώματος, η τιμή του για την Ελλάδα ανερχόταν σε 4,1 γη-εκτάρια ανά άτομο. Αυτό σημαίνει ότι κάθε κάτοικος της Ελλάδας κατανάλωνε, κατά μέσο όρο, περισσότερους περιβαλλοντικούς πόρους απ’ όσους είναι διαθέσιμοι ανά άτομο σε παγκόσμιο επίπεδο, υποδηλώνοντας ότι η Ελλάδα έχει αυξημένο οικολογικό αποτύπωμα και ότι η χώρα θα πρέπει να λάβει μέτρα για την εξοικονόμηση πόρων, τη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης και την προώθηση της αειφορίας.

● Ο Δείκτης Ποιότητας Ζωής (QLI) αξιολογεί την ποιότητα ζωής με βάση παράγοντες όπως οι εισοδηματικές ανισότητες, το επίπεδο της εκπαίδευσης και της υγείας, το επίπεδο της ασφάλειας κ.ά. Το 2023 ο δείκτης QLI έφτανε τις 128,6 μονάδες, μειωμένος κατά 6,5% σε σχέση με το έτος 2019 (137,8 μονάδες), με αποτέλεσμα η Ελλάδα να καταλαμβάνει την 46η θέση μεταξύ των 87 χωρών της σχετικής λίστας. Ανεργία, μείωση μισθών, περικοπές δημόσιων υπηρεσιών, κοινωνική ανασφάλεια επηρέασαν αρνητικά την ποιότητα ζωής κατά την περίοδο των μνημονιακών χρόνων, με αποτέλεσμα η χώρα να βρίσκεται για σειρά ετών στις τελευταίες θέσεις της σχετικής κατάταξης (2012: 24η σε σύνολο 26 χωρών, 2013: 27η σε σύνολο 30 χωρών, 2014: 24η σε σύνολο 31 χωρών, 2015, 2015: 24η σε σύνολο 34 χωρών). Αξίζει να σημειωθεί ότι την περίοδο 2015-2019, ο δείκτης εμφανίζει σημαντική αύξηση: 45,74% (από 94,6 μονάδες σε 137,4 μονάδες).

Η συνδυαστική χρήση κυρίαρχων και εναλλακτικών δεικτών για τη λήψη αποφάσεων μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση των κοινωνικών προκλήσεων και της ανάπτυξης πολιτικών που ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ανθρώπων, χωρίς να υπονομεύεται η βιωσιμότητα της οικονομίας ή του περιβάλλοντος. Οπως μερικοί σημαντικοί επιστήμονες επισημαίνουν (βλ. για παράδειγμα: Van den Bergh, J.C. 2022 – A procedure for globally institutionalizing a ‘beyond-GDP’ metric. Ecological Economics, 192, 107257) απαιτείται η δημιουργία μιας διεθνούς συντονιστικής επιστημονικής επιτροπής υπό την αιγίδα του ΟΗΕ, η οποία θα αναλάβει το τεράστιο έργο της διαμόρφωσης ενός συνδυασμού εναλλακτικών δεικτών που θα επιτύχει τελικά την επιθυμητή διεθνή συναίνεση και ευρεία αποδοχή από τις πολιτικές και οικονομικές ελίτ. Αυτό θα καθιστούσε εφικτή την πραγματική μετάβαση σε μια εποχή πέρα από το ΑΕΠ. 

* Οικονομολόγοι

ℹ️ Το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς παρουσιάζει τη Δευτέρα 8 Μαΐου στις 6.30 μ.μ. στην ΕΣΗΕΑ (Ακαδημίας 20, 3ος όροφος) την εναλλακτική οικονομική έκθεση με τίτλο «Η ελληνική οικονομία μέσα από την παρουσίαση εναλλακτικών δεικτών αποτίμησης της κοινωνικο-οικονομικής ευημερίας. Μια προσέγγιση πέρα από το ΑΕΠ». Παρεμβαίνουν οι: Παναγιώτης Καλημέρης, Γιώργος Μαρούλης, Χρήστος Τσιριμώκος, Ελένη Γκρίνγουδ, Γιάννης Ευσταθόπουλος, Γαβριήλ Σακελλαρίδης. Συντονίζει η Ελευθερία Αγγέλη.