Κατά τη δεκαετία του 1980 διεξήχθη μια διεξοδική και αναλυτική συζήτηση στους διεθνείς επιστημονικούς κύκλους με θέμα το ερώτημα –και πρόβλημα– εάν η εποχή της νεωτερικότητας, δηλαδή το μοντέρνο (όπως τότε ονομαζόταν), τελείωσε και η ανθρωπότητα αναγκάζεται να προετοιμαστεί για μια νέα ιστορική φάση στην εξέλιξή της, η οποία ονομάστηκε «μετανεωτερικότητα» (μεταμοντέρνο).
Θεωρώ ότι η επιστημολογική αυτή συζήτηση-θεωρητική διαμάχη για το «τέλος του μοντέρνου», πριν από σαράντα χρόνια, προετοίμασε το έδαφος για να σκεφτούμε ως ανθρωπότητα πού βρισκόμαστε και ποιο δρόμο θα ακολουθήσουμε στο μέλλον.
Προτείνω σε αυτή την επιστημολογική αποτίμηση που κάνω σχετικά με τον διάλογο για το «μοντέρνο – μεταμοντέρνο» να ανασυγκροτήσουμε τις ιστορικές εξελίξεις που μεσολάβησαν από την «πτώση του Τείχους» (1989) μέχρι την τωρινή κατάσταση των κοινωνικο-πολιτικών πραγμάτων παγκοσμίως. Αλλά ειδικοί επιστήμονες και συνάδελφοι (κοινωνιολόγοι, οικονομολόγοι, ιστορικοί κ.ά.) έχουν αναλώσει τις πνευματικές δυνάμεις τους για να ερμηνεύσουν τα συμβάντα επί τριάντα-σαράντα τόσα χρόνια στη διεθνή πολιτική κοινότητα. Από τη σκοπιά της πολιτικής φιλοσοφίας θα ήθελα να επισημάνω ότι δύο κοινωνικές δυναμικές χαρακτήρισαν τις δυο-τρεις δεκαετίες που μας πέρασαν. Η πρώτη έχει να κάνει με τις κοινωνικο-πολιτικές εξελίξεις που σφράγισαν τις κοινωνίες και τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης κατά την τελευταία τριακονταετία. Και η άλλη, αναφέρεται σε μια εσωτερική κοινωνική δυναμική, η οποία με τη σειρά της σφράγισε τις παλιές χώρες της Δυτικής Ευρώπης, όπως π.χ. είναι η Γερμανία, η Γαλλία κ.ά.
Σχετικά με τις ιστορικο-κοινωνικές εξελίξεις στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης διαπιστώνουμε ότι συντελείται μετά την «πτώση του Τείχους» μια βίαιη και βάρβαρη επικράτηση του μοντέλου νεοφιλελευθερισμού. Εισάγεται, προσχηματικά, το πολιτικό μοντέλο της αντιπροσώπευσης (στο πολιτικό σύστημα), αλλά ο αυταρχισμός ως συνείδηση επικρατεί στο οικονομικό σύστημα. Ο νεοφιλελευθερισμός υιοθετείται ως πρακτική δομή οργάνωσης του οικονομικού συστήματος. Πάνω απ’ όλα τα «ανθρώπινα πράγματα» τοποθετείται το καπιταλιστικό κέρδος. Οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης (όπως π.χ. είναι η Πολωνία, η Ουγγαρία κ.ά.) επιδιώκουν εδώ και δύο αιώνες να «κατασκευάσουν» την εθνική τους ταυτότητα, αλλά αποτυγχάνουν, επειδή ακριβώς η αυτοσυνείδησή τους είναι μετέωρη στην ιστορική τους εξέλιξη.
Τώρα σχετικά με τις ιστορικο-κοινωνικές εξελίξεις στη Δύση μετά την «πτώση του Τείχους» (30 χρόνια μετά) διαπιστώνουμε ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση ως ομοσπονδιακός πολιτικός(;) θεσμός στην ευρωπαϊκή ήπειρο κατάντησε «υπηρέτης» συμφερόντων του παγκόσμιου οικονομικού υπερ-οικοδομήματος. Στην πανευρωπαϊκή διαβούλευση που διεξάγεται εδώ και τριάντα χρόνια τα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ενωσης απουσιάζουν. Αντιθέτως, όλοι εμείς, οι άλλοι Ευρωπαίοι πολίτες, κάνουμε αιτήματα για να συναντήσουμε τον εκάστοτε πρόεδρο (ή την εκάστοτε πρόεδρο) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και ξαφνικά βρίσκεται μπροστά μας ένας τοίχος.
Σημειώνω ότι κατά τα πρόσφατα τριάντα χρόνια (1990-2020) η Δύση έπαψε να υπερασπίζεται τις αξίες του πολιτικού διαφωτισμού (την πολιτική ελευθερία, την κοινωνική δικαιοσύνη κ.ά.) και μετατράπηκε σε αυτό που ο Enzsberger ονόμασε «Πύργο των Βρυξελλών». Αυτή η «μεταμόρφωση» στην απλή γλώσσα των Ευρωπαίων πολιτών μεταφράζεται ως εξής: τα δύο συγκροτησιακά και δομικά κοινωνικά συστήματα (το οικονομικό και το πολιτικό) όπως «κατασκευάστηκαν» κατά τους δύο αιώνες της νεωτερικότητας (19ος και 20ός αιώνας) αποδεσμεύονται το ένα από το άλλο.
Το κοινωνικο-πολιτικό αποτέλεσμα αυτής της ιστορικής εξέλιξης είναι το εξής: το καπιταλιστικό κέρδος καθίσταται η «πρώτη αρχή» οργάνωσης και λειτουργίας της ανθρώπινης κοινωνίας σε παγκόσμιο επίπεδο. Αυτή ακριβώς η ιστορική εξέλιξη που ανέδειξε τον καπιταλισμό ως την «πρώτη αρχή» του ανθρώπινου κόσμου ισοδυναμεί με το τέλος της ανθρώπινης ύπαρξης; Το ερώτημα δεν είναι ρητορικό!
*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
