Πόσο πλούσιοι είναι οι πλούσιοι

Από τότε που ξεκίνησε η κρίση του πληθωρισμού βομβαρδιζόμαστε με αριθμούς: Ποσοστά ανατιμήσεων. Υπέρογκοι λογαριασμοί. Μυθώδη ποσά με πολλά μηδενικά που αντιπροσωπεύουν τα κέρδη των κερδοσκόπων της ενέργειας, των τροφίμων, των τραπεζών, των… Βλοσυρά νούμερα που ποσοτικοποιούν την απελπισία της φτώχειας και της ανέχειας. Μελαγχολικές αποτιμήσεις για τη διευρυνόμενη ανισότητα τόσο μέσα στις κοινωνίες όσο και στον πλανήτη. Είναι τόσο πολλοί οι αριθμοί που τελικά αδυνατούμε να τους επεξεργαστούμε, να αγανακτήσουμε, να αντιδράσουμε. Με απλά λόγια η υπερβάλλουσα «προσφορά αριθμών» είναι τόσο καταιγιστική σε όγκο ώστε πλέον δεν μπορούμε να τους εντάξουμε στην καθημερινότητα δίνοντάς τους υπόσταση.

Η αλήθεια είναι ότι η «αδρανοποίηση» των αριθμών που απεικονίζουν οικονομικές και κοινωνικές αλήθειες δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Είναι μια πραγματικότητα που απέκτησε δυναμική τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια και έχει προβληματίσει πολλούς σύγχρονους στοχαστές. Ο Πικετί, για παράδειγμα, υποστηρίζει ότι η οικονομική ανισότητα είναι αόρατη λόγων των αριθμών που μετρούν την πραγματική της έκταση και οι οποίοι έχουν σχεδιαστεί με σκοπό να μην εντοπίζουν και να μην αναδεικνύουν τον βαθμό στον οποίο οι πλούσιοι είναι διαφορετικοί από τους απλούς ανθρώπους. Και από τη στιγμή που ο απλός άνθρωπος δεν μπορεί να συλλάβει το πραγματικό μέγεθος του πλούτου, δεν αντιδρά.

Μάλλον έχει δίκιο. Οι συνήθεις τεχνικές μέτρησης της ανισότητας, με το να συγκρίνουν το εισόδημα ή την περιουσία του πλουσιότερου 10% του πληθυσμού με το υπόλοιπο 90%, δίνουν στρεβλή εικόνα της ανισότητας. Με το επινόημα του 10%, ο απλός άνθρωπος αποπροσανατολίζεται και δεν αντιλαμβάνεται το πόσο πλουσιότερο είναι το 1% ή το 0,1% από τον ίδιο. Και από τη στιγμή που δεν μπορεί να αποτιμά και να συγκρίνει, δεν αντιλαμβάνεται την επίπτωση που έχει το άνοιγμα της «ψαλίδας» της ανισότητας στη ζοφερή καθημερινότητά του.

Η θολή πραγματικότητα των «απρόσωπων» αριθμών προσφέρει επίσης μεγάλες υπηρεσίες και στις πολιτικές ελίτ, οι οποίες μπορούν να εφαρμόζουν μεροληπτικές πολιτικές που εξασφαλίζουν την επιδότηση του πλούτου χωρίς να φοβούνται την αντίδραση των πολιτών. Ετσι η ζωή όλων μας γίνεται δυσκολότερη, καθώς, όπως επισήμανε ο Κρις Χέις στο βιβλίο «Twilight of the Elites: America After Meritocracy» (Το λυκόφως των ελίτ: Η Αμερική μετά την αξιοκρατία), η σπείρα της ανισότητας γίνεται όλο και πιο βαθιά και παράξενη. Υπό το πρίσμα αυτό, το κρίσιμο ερώτημα δεν αφορά τους αριθμούς της ανισότητας αλλά το πόσο πλούσιοι είναι οι πλούσιοι.

Ο υπολογισμός του πλούτου των πλουσίων σκοντάφτει σε δυο εμπόδια. Το ένα αφορά τα ατελή σύνολα δεδομένων και το δεύτερο -που συνδέεται με το πρώτο- σχετίζεται με τις δυνατότητες και τα μέσα που έχουν οι πραγματικά πλούσιοι για να κρύψουν τον εντυπωσιακό πλούτο τους. Παρ’ όλες τις δυσκολίες όμως, την τελευταία δεκαετία έχουν γίνει αρκετές αξιόλογες προσπάθειες υπολογισμού του πλούτου των πλουσίων.

Ο οικονομολόγος Γκάμπριελ Ζάκμαν, στο βιβλίο «The Hidden Wealth of Nations» (Ο κρυμμένος πλούτος των εθνών), διατύπωσε την εκτίμηση ότι το συνολικό ποσό του πλούτου που διατηρείται σε υπεράκτιους… παραδείσους είναι 8,7 τρισ. δολάρια – ποσό ίσο με περίπου το 10% του παγκόσμιου ΑΕΠ του 2105.

Σύμφωνα με έκθεση της Γερουσίας των ΗΠΑ το 2014, οι Ηνωμένες Πολιτείες χάνουν φορολογικά έσοδα περίπου 150 δισεκατομμυρίων δολαρίων κάθε χρόνο, λόγω των φορολογικών σχημάτων των offshore.

Οι συντάκτες της έκθεσης «The price of offshore revisited», που δημοσιεύτηκε το 2012 από το «Tax Justice Network report» (Δίκτυο Φορολογικής Δικαιοσύνης), κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι το παγκόσμιο απόθεμα του μη καταγεγραμμένου ιδιωτικού χρηματοπιστωτικού καθαρού ενεργητικού -συμπεριλαμβανομένων του συναλλάγματος, των τραπεζικών καταθέσεων, των μετοχών και των ομολόγων και άλλων εμπορεύσιμων χρεογράφων- που επενδύεται σε ή μέσω υπεράκτιων παραδείσων στο τέλος του 2010 ήταν 21-32 τρισεκατομμύρια δολάρια, περίπου 10%-15% του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού πλούτου. Στο δοκίμιο «Taxing Tax Havens», ο Σ. Χένρι, ανώτερος συνεργάτης στο Κέντρο για τις Διατηρήσιμες Επενδύσεις στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια και συνεργάτης για την Παγκόσμια Δικαιοσύνη του Γέιλ, αναφέρει ότι από το 2004 μέχρι το 2015, ο μη καταγεγραμμένος χρηματοπιστωτικός πλούτος αυξήθηκε με ονομαστικό μέσο ετήσιο ρυθμό σχεδόν 16% (πολλαπλάσιος σε σχέση με τις αποδόσεις των επιτοκίων) και έφτασε τα 24-36 τρισεκατομμύρια δολάρια.

Για να εκτιμηθεί όμως το σύνολο του πλούτου των πλουσίων, θα πρέπει να συνυπολογιστεί και η αξία του μη χρηματοπιστωτικού καθαρού διασυνοριακού πλούτου -ακίνητα, χρυσός, πολύτιμα μέταλλα, πολύτιμοι λίθοι, τέχνη, συλλεκτικά αντικείμενα, θαλαμηγοί, πλοία, υποβρύχια, ιδιωτικά τζετ, κοιτάσματα- που κατέχεται μέσω ανώνυμων εταιρειών σε οικονομικά καταφύγια, καταπιστεύματα, ιδρύματα και ιδιωτικά θησαυροφυλάκια. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Χένρι, το άθροισμα όλων των περιουσιακών στοιχείων των πλουσίων, το 2015 έφθανε το αστρονομικό ποσό των 46 τρισ. δολαρίων!

Και το εύλογο ερώτημα που ανακύπτει είναι: Πόσοι άνθρωποι κατέχουν αυτόν τον πλούτο; Σύμφωνα με τον Σ. Χένρι, το 85%- 90% ανήκει σε λιγότερα από δέκα εκατομμύρια ανθρώπους, μόλις το 0,014% του παγκόσμιου πληθυσμού, ενώ οι 100.000 πλουσιότερες οικογένειες στον πλανήτη κατέχουν τουλάχιστον το ένα τρίτο αυτού.

Τι μπορεί να σημαίνουν αυτοί οι ασύλληπτοι αριθμοί; Ο Μπράνκο Μιλάνοβιτς, στο βιβλίο «Global Inequality» (Η παγκόσμια ανισότητα), υποστηρίζει ότι ο κρυφός πλούτος αναμορφώνει την οικονομική και πολιτική ανάπτυξη. Κάποτε, επισημαίνει, συνηθιζόταν η οικονομική ελίτ να έχει συμφέρον στην οικοδόμηση του κράτους δικαίου στην εκάστοτε χώρα, έστω και μόνο για να προστατεύσει τη δική της περιουσία. Τώρα μπορεί απλώς να μεταφέρει τα λάφυρα εκεί που «κανείς δεν θα ρωτήσει από πού προέρχονται τα χρήματα».

Και ερχόμαστε στην Ελλάδα. Τι ξέρουμε για τον πλούτο των πλούσιων συντοπιτών μας; Τίποτα. Τι ξέρουμε για τον επιπλέον πλούτο που αποκόμισαν με την οικονομική κρίση; Τίποτα. Αραγε πώς θα αντιμετώπιζε ο μέσος άνθρωπος τα διάφορα «επιδόματα-βοηθήματα» και τις επικλήσεις για τον «ευαίσθητο» προϋπολογισμό, αν γνώριζε τον πραγματικό πλούτο των πλούσιων συμπατριωτών του που βρίσκονται στο απυρόβλητο; Θα εξακολουθούσαν να είναι πολιτικά «αδρανείς» οι αριθμοί αν αποκτούσαν ονοματεπώνυμο;

*Δημοσιογράφος, συγγραφέας