Για τη γιαγιά Στέλλα της καρδιάς μου…

Κάθε χρόνο αυτή την εποχή, τη θυμάμαι. Δεν ήταν γιαγιά μου. Είχα την τύχη όμως να την έχω σα γιαγιά μου στη γειτονιά της Κοζάνης που μεγάλωσα. Που κάποιες φορές με πρόσεχε, όταν η μητέρα μου έτρεχε στο νοσοκομείο για τα σοβαρά προβλήματα υγείας του παππού μου. Γιατί στη γιαγιά Στέλλα το αίσθημα της προσφοράς περίσσευε.

Και το σπίτι της ήταν ζεστό και φιλόξενο, καθαρό και γεμάτο ωραίες μυρωδιές και λιχουδιές που πρόσφερε με περίσσια γενναιοδωρία. Και με άφηνε πάντα να παίζω με τη μεγάλη κούκλα με το κόκκινο φουστάνι που με ξεπερνούσε τότε στο μπόι, με την οποία στόλιζε το σαλόνι της που τόσο μου άρεσε -την οποία τελικά μου χάρισε. 

Μια γυναίκα βασανισμένη, μα περήφανη, που γνώρισε τον ξεριζωμό, έχασε πατρίδα και ήρθε στην Ελλάδα από τη Μικρά Ασία με μόνη της περιουσία ένα χαλί που είχε στρωμένο σε περίοπτη θέση στο σαλόνι της, για να ξαναρχίσει από το μηδέν. Και την έχτισε τη ζωή της με παρά τις πολλές αντιξοότητες και αντιμετώπισε με υπομονή και καρτερία όσα της επιφύλασσε η ζωή στον νέο τόπο. Kαι γέννησε πολλά παιδιά και τα μεγάλωσε. Αγόγγυστα. Η γιαγιά Στέλλα δεν ξαναπήγε στη χαμένη της πατρίδα, ούτε ξαναείδε αγαπημένους ανθρώπους. Και οι απώλειες αυτές τη σημάδεψαν κι ας μη μιλούσε γι’ αυτό.

Την τελευταία φορά που την είδα είχε πια ξεπεράσει κατά πολύ τα ενενήντα της χρόνια. Και ο νους της γύρισε πίσω στη φωτιά της Σμύρνης το 1922 και μου περιέγραψε με δάκρυα στα μάτια τις φρικτές εικόνες μου είδε και το πως αυτή και ο άντρας της, νιόπαντροι τότε, στα 18 τους κατάφεραν να σωθούν -εκείνος έχοντας μεταμφιεστεί σε ηλικιωμένο άνθρωπο. Ποτέ πριν δεν μου είχε μιλήσει για όλα αυτά που έζησε. Μα εκείνο το βράδυ που πήγα να τη δω σε μια σύντομη επίσκεψη στην Κοζάνη, δεν μπόρεσε να συγκρατήσει τα δάκρυα της που κράταγε μέσα της για χρόνια. Εκείνη η αφήγησή της με συγκλόνισε και έμεινε βαθιά χαραγμένη μέσα μου.

Της χρωστάω την ερευνητική μου αγάπη για την περίοδο του Ελληνοτουρκικού Πολέμου (1919-1922). Της χρωστάω την αγάπη μου για όλους αυτούς τους ανθρώπους από τη Μικρά Ασία που έχασαν τα πάντα και έφτασαν ταλαιπωρημένοι στην Ελλάδα. Για όλους αυτούς τους ανθρώπους που εγκαταστάθηκαν σε διάφορες περιοχές, σε πολλές από τις οποίες δεν ήταν καν καλοδεχούμενοι από τους ντόπιους, πληρώνοντας το τίμημα της μικρασιατικής εκστρατείας. Για όλους αυτούς τους ανθρώπους που εμπλούτισαν με τη ιδεολογία τους, τον πολιτισμό τους, τη σκέψη τους, τη μουσική τους και τη σκληρή δουλειά τους την Ελλάδα. 

Αλλά και για όλους εκείνους που δεν κατάφεραν να ζήσουν, εκείνους που οι αρρώστιες, οι κακουχίες και οι ταλαιπωρίες τους από τον ξεριζωμό τους στοίχισαν την ίδια τους τη ζωή. Γιατί η Ελλάδα χωρίς τους Μικρασιάτες πρόσφυγες δεν θα ήταν η ίδια. Γιατί η Ελλάδα χωρίς τη γιαγιά Στέλλα και κάθε γιαγιά, όπως η Στέλλα, θα ήταν πολύ φτωχότερη.

* Ιστορικός, Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Βirmingham.