Τα «άδυτα» του κράτους, υποκλοπές, arcana imperii

Στο γνωστό έργο του «Προς την αιώνια ειρήνη» (1795) –η επικαιρότητα του οποίου είναι αυτονόητη– ο Καντ επιδόθηκε από τη μια στην πιο αυστηρή κριτική των πολιτικών θεωριών περί «απόκρυφων» ως δομικού στοιχείου του κράτους (Raison d’État, Μακιαβέλι, Μπέικον, Λίψιος, Μποτέρο, Ρισελιέ κ.ά.) και από την άλλη, σε αντιπαράθεση, σε εξίσου αυστηρή υπεράσπιση της λογοδοσίας και της απόλυτης δημόσιας διαφάνειας (publicité) των διαδικασιών και των πράξεων των κρατικών θεσμών, στοιχείων που συνιστούν, για τον Καντ, τους αδιάρρηκτους κανόνες της αυθεντικής Ρεπουμπλίκ (νομοκρατούμενης πολιτείας). Οι πολιτικοί στοχασμοί του Καντ, ύστερα έργα του, έχουν πάντα κάτι το συγκλονιστικό για τον αναγνώστη που προσπαθεί να προσανατολίσει τη σκέψη του ως προς το τι οφείλουμε να πράξουμε, όχι ως όραμα ανεξάρτητο από την εκάστοτε ιστορική συγκυρία, αλλά ως δυνατότητες του μέλλοντος που εμπεριέχονται στο παρόν.

Δυστυχώς, βρισκόμαστε σε πλανητικές αποστάσεις από το πραγματολογικό όραμα του Καντ μιας αυθεντικής Ρεπουμπλίκ. Η οξυνόμενη κρίση των κρατικών θεσμών, των δημοκρατικών καθεστώτων και του κράτους δικαίου έχει γίνει εδώ και χρόνια αντικείμενο πολλαπλών τεκμηριωμένων αναλύσεων που δεν θα επαναλάβουμε εδώ – οξύμωρα λεκτικά σχήματα όπως «ανελεύθερες δημοκρατίες», «αυταρχικός φιλελευθερισμός» κ.ά. προσπαθούν να αποδώσουν κακήν κακώς, πάντως ματαίως, τις διαστάσεις αυτής της κρίσης του κρατικού θεσμού. Πρόκειται για ευφημισμούς που καλύπτουν το ανομολόγητο του κάθε κρατικού μηχανισμού.

Το κράτος, ως ηγεμονικός μηχανισμός συγκρότησης μιας κοινωνικά διαιρεμένης πολιτικής κοινότητας, είναι άρρηκτα στοιχειωμένο από τα arcana imperii, από τα άδυτα της εξουσίας (arcanes du pouvoir), τα «απόρρητα» του κράτους, κάθε κράτους. Τα άδυτα του κράτους είναι το βαθύ θεσμικό κράτος, ένας από τους βασικούς πυλώνες του κρατικού θεσμού αυτού καθαυτόν, εγγύηση της αυτοπροστασίας και της αυτοσυντήρησης της κρατικής ακεραιότητας: μυστικές υπηρεσίες πληροφοριών, μυστική αστυνομία, υπηρεσίες επιτήρησης εσωτερικών και εξωτερικών εχθρών, παρακολουθήσεις, καταγραφές, κατασκοπία, αντικατασκοπία, μυστική διπλωματία, συμβούλια εμπειρογνωμόνων επί θεμάτων εσωτερικής και εξωτερικής ασφάλειας κοκ.

Ολο αυτό το θεσμικό συγκρότημα αποτελεί ουσιαστικό τμήμα των «αρμών» της κρατικής εξουσίας. Εξ ου και ο πολιτικός πανικός όταν μιλάμε για τους αρμούς της εξουσίας, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά ιδιαίτερα σε μας.

Δεν πρέπει να συγχέουμε αυτό το βαθύ κράτος, το θεσμικό, με το εξωθεσμικό βαθύ κράτος, το κοινώς λεγόμενο «παρακράτος» – παρακρατικές οργανώσεις. Ενίοτε τα δύο αυτά βαθιά κράτη συνεργάζονται, τα όριά τους δεν είναι στεγανά, αλλά πρόκειται για δύο διαφορετικά πολιτικά φαινόμενα. Το βαθύ θεσμικό κράτος από τη μια είναι νόμιμο, δρα νόμιμα, καλύπτεται νομικά, και από την άλλη, ένεκα ακριβώς του απόρρητου, του άδυτου, διαφεύγει τον κανόνα δημοσίευσης των ενεργειών και πράξεών του, κανόνα που διέπει, τυπικά τουλάχιστον, τους λοιπούς κρατικούς θεσμούς – λογοδοσία στη δημόσια σφαίρα.

Το βαθύ θεσμικό κράτος λογοδοτεί αποκλειστικά στους εντολοδόχους του, δηλαδή στους αρμούς της εξουσίας στους οποίους ανήκει. Ο ελεγκτής είναι και ελεγχόμενος. Και εδώ συχνά τα πράγματα γίνονται μαλλιά κουβάρια. Αυτό συνέβη σήμερα με το «επιτελικό κράτος» του Μητσοτάκη, τις υποκλοπές και τις παρακολουθήσεις. Ο Ρισελιέ έλεγε «το να ξέρεις να αποκρύπτεις, είναι η γνώση των βασιλιάδων», ο Μητσοτάκης ούτε αυτήν τη γνώση διαθέτει, αγγίζει τα όρια του τραγελαφικού. Οσο γρηγορότερα τον ξεφορτωθούμε, τόσο το καλύτερο.

Ωστόσο, το θέμα του βαθέος θεσμικού κράτους (arcanes) παραμένει ένα από τα ουσιαστικότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει οποιαδήποτε κυβέρνηση ή ένα κόμμα που διεκδικεί κυβερνητικές ευθύνες. Βέβαια, το κράτος δικαίου, έτσι όπως αρχικά οριοθετήθηκε από τον φιλελευθερισμό, έθεσε ασφαλιστικές δικλίδες για την προστασία των πολιτών και των θεμελιωδών δικαιωμάτων τους απέναντι σε πράξεις θεσμών που δρουν εκτός δημοσιότητας – ένεκα ακριβώς του απόρρητου. Αλλά, όπως έχει τονιστεί πολλάκις, με την επέλαση του νεοφιλελευθερισμού το κράτος δικαίου έχει υποστεί βάναυσα πλήγματα, έχει κυριολεκτικά εξαρθρωθεί. Νεοφιλελευθερισμός αφενός, κράτος δικαίου και Δημοκρατία αφετέρου (ακόμα και αποκλειστικά αντιπροσωπευτική) είναι δομικά ασυμβίβαστα.

Τόσο δε περισσότερο καθώς τα κέντρα αποφάσεων έχουν μετατεθεί από την πολιτική σφαίρα στη σφαίρα της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας – με ακραίο αποτέλεσμα την ιδιωτικοποίηση της πολιτικής. Κάτω από το πρίσμα αυτό, ο ρόλος του κράτους (η συμπύκνωση της πολιτικής σφαίρας) συρρικνώνεται με ταχείς ρυθμούς στον επιτηρητικό και κατασταλτικό μηχανισμό του. Τείνουμε προς ένα κράτος καθολικής επιτήρησης και καταστολής – ένα κατασκοπευτικό κράτος. Εχει χυθεί ήδη πολύ μελάνι επ’ αυτού για να επανέλθουμε.

Ο έλεγχος και η λογοδοσία των αρμών της εξουσίας, συμπεριλαμβανομένου του βαθιού θεσμικού κράτους, είναι το πολιτικό προαπαιτούμενο οποιουδήποτε πολιτικού μορφώματος, κόμματος ή κινήματος διεκδικεί την κρατική εξουσία. Κι ας αφήσουμε τη Δεξιά να ωρύεται όταν ακούει τη φράση «αρμοί της εξουσίας»…

*Καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας, Βρυξέλλες