Τώρα τελευταία, με αφορμή τον πόλεμο της Ουκρανίας, έχει αναφερθεί πολλές φορές η θεωρία του ζωτικού χώρου. Τη διατύπωσαν οι ναζιστές και την εφάρμοσαν στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Κάτι παρόμοιο εφάρμοσε εδώ και μερικές δεκαετίες και ο οικονομικός νεοφιλελευθερισμός και μάλιστα σε τρία πεδία: στην οικονομία, στην πολιτική και στους πολίτες.
Απληστος και αδηφάγος, εγκαθίδρυσε την παγκοσμιοποίηση διακηρύσσοντας την ελεύθερη διακίνηση εμπορευμάτων και χρήματος. Οι εκπρόσωποί τους ασφάλισαν τα συμφέροντά τους στις τράπεζες και στις αγορές. Να μην ξεχάσουμε και τις εξωχώριες εταιρείες, όπου πάρκαραν τα υπερκέρδη τους χωρίς να φορολογηθούν. Υπερέβησαν το δικαιικό σύστημα και τους ελεγκτικούς μηχανισμούς και όντας στο απυρόβλητο έκαναν παιχνίδι μόνοι τους. Εκαναν επέλαση στις αδύναμες χώρες και «προσφέρθηκαν» να τις βοηθήσουν.
Εδωσαν δάνεια με αντάλλαγμα τους εθνικούς πόρους και τις χρέωσαν περισσότερο. Να σημειωθεί ότι με τα ανταλλάγματα οι χώρες αυτές υποθήκευσαν την ανεξαρτησία τους. Η αποπληρωμή των δανείων θα απασχολήσει και θα επηρεάσει τις επόμενες γενιές. Τέλος, ανέλαβαν κι έναν «παιδαγωγικό» ρόλο. Εδιναν «μαθήματα» στους «μαθητές» και τους αξιολογούσαν. Αν έπιασαν τους στόχους που τους είχαν βάλει και αναλόγως τους βαθμολογούσαν.
Αλήθεια, οι οίκοι αξιολόγησης μας «έπαιρναν μέτρα» κάθε φορά για καινούργιο «κοστούμι». Ο οικονομικός νεοφιλελευθερισμός δεν αρκέστηκε μόνο σ’ αυτό. Αναζήτησε και βρήκε και άλλον ζωτικό χώρο, την πολιτική. Αλλοτρίωσε το πολιτικό προσωπικό και το μετέβαλε από κυρίαρχο σε υπηρετικό. Μίζες, διαφθορά, πιέσεις, ένα μείγμα εκρηκτικό που τίναξε στον αέρα την πολύπαθη δημοκρατία.
Παραμέρισε τους θεσμούς και τους έκανε κενό γράμμα, διακοσμητικά στοιχεία σ’ ένα σύστημα που κατέρρεε κάθε μέρα. Μπήκε στο εσωτερικό του, ξεχαρβάλωσε τους αρμούς του και το έκανε ευάλωτο σε κάθε επιβουλή. Σαν τους ποντικούς ροκάνισαν τα στηρίγματά του κι άφησαν μερικά για να στέκεται. Αλλιώς, αν πέσει τελείως, θα σκεπάσει κι εκείνους. Γι’ αυτό κατά καιρούς το μερεμετίζουν με τις «μεταρρυθμίσεις», με τις «αναδιαρθρώσεις» και τις «αναγκαίες προσαρμογές».
Οπως καταλαβαίνετε, έχουν αλλάξει το νόημα των λέξεων. Και βάζοντάς τες στον πληθυντικό προδίδουν κύρος, νοηματική ευρυχωρία που παραπλανούν τους πολίτες. Δεν διστάζουν να παίξουν με τους νόμους ακόμη και με το Σύνταγμα. Με τις πλειοψηφίες που διαμορφώνουν ψηφίζουν ό,τι θέλουν: δημιουργούν ευνοϊκές συνθήκες για τους ημετέρους αφήνοντάς τους ασύδοτους να κερδοφορούν οι επιχειρήσεις τους με «νόμιμο» τρόπο.
Κι αν καμιά φορά διαπράξουν κανένα εξόφθαλμο αδίκημα, πέφτουν στα μαλακά μ’ ένα πρόστιμο που δεν ξέρουμε αν το καταβάλλουν ή μόνο το ανακοινώνουν προς παραδειγματισμό των αδυνάμων.
Ετσι συμπεριφέρονται τώρα, αύριο όμως μπορεί να αφήσουν τα προσχήματα και μεθυσμένοι από τη δύναμή τους και την αλαζονεία τους να δείξουν το πραγματικό τους πρόσωπο, το πρόσωπο του τέρατος. Τότε θα είναι αργά γιατί θα μας καταβροχθίσουν όλους. Η Ιστορία το έχει επιβεβαιώσει σε άλλες εποχές, όπου η βία και η κυνικότητα έστησαν εκατόμβες θυμάτων ανυποψίαστων και ανίσχυρων.
Τέλος, τον ζωτικό χώρο τον αναζήτησαν στους απλούς ανθρώπους. Πίστευαν ότι θα διασφάλιζαν όλα όσα «πέτυχαν» αν υπέτασσαν τα άτομα, αν εισχωρούσαν στην ύπαρξή τους. Αρχισαν να διακινούν ιδεολογήματα, συνωμοσιολογίες που έμοιαζαν με προφητείες. Αλλωστε μόνο έτσι θα πρόβαλλαν το αναπόφευκτο, το μοιραίο, το νομοτελειακό. Στόχος, ο «αφοπλισμός» των ατόμων, η άνευ όρων παράδοσή τους και, τέλος, η σιωπή τους.
Μέχρι ενός σημείου το πέτυχαν: παραζαλισμένοι οι άνθρωποι κοιτάζουν τα γενόμενα και δεν μπορούν να τα εξηγήσουν, αλλά ούτε και να αντιδράσουν. Σαν υπνωτισμένοι δέχονται τις επιδρομές στο εισόδημά τους, την περιστολή των ελευθεριών τους. Συνθλίβονται κάτω από το βάρος της επιβολής του περιορισμού και της βίας που παίρνει διάφορες μορφές.
Αλλοτε πάλι παίρνουν μέτρα με επωδό «για το καλό σας». Υφος πατρικό καλύπτει έκνομες πράξεις, ενώ ταυτόχρονα φορτώνουν τη συνείδησή τους με ενοχές. (Ολοι μαζί τα φάγαμε.) Η γενικευμένη όμως ενοχή δεν εντοπίζει τους ενόχους, μάλλον τους καλύπτει. Αλλοτε πάλι επιστρατεύουν τον φόβο: «Μπροστά στο άγνωστο είναι καλύτερο αυτό που έχεις». Η προσδοκία ενέχει την αβεβαιότητα και την ανασφάλεια.
Τέτοια και άλλα παρόμοια διακινούν με κάθε τρόπο κι ύστερα τα διαψεύδουν και πάλι απ’ την αρχή. Ενα συνονθύλευμα από αμφισβήτηση και καιροσκοπισμό που διαχέεται παντού δηλητηριάζει την ατμόσφαιρα και προκαλεί μούδιασμα. Ολα τα παραπάνω έχουν δύο αναγνώσεις. Εκ πρώτης άποψης δείχνουν τη δύναμή τους, τη βαρβαρότητα, ενώ από την άλλη φαίνεται ότι δεν είναι και τόσο σίγουροι για ό,τι κάνουν. Τα μέτρα που παίρνουν κρύβουν τον φόβο τους και ίσως και έναν πανικό που αυτή τη στιγμή καλύπτεται από την αλαζονεία και τον κυνισμό. Η ιστορία όμως δεν τελειώνει εδώ. Η επαύριον κρύβει μέσα της την έκπληξη.
* φιλόλογος-συγγραφέας
