Θα πρέπει να κρατήσουμε ένα βασικό δίδαγμα της Ιστορίας, που είναι ότι οι ρυθμοί από το παρελθόν πάντοτε απηχούν στο μέλλον.
Το 1204 είναι η χρονιά της Αλωσης της Πόλης από τους Φράγκους, που μια περιγραφή της δίνεται από τον ιστορικό Νικήτα Χωνιάτη (3) με την Ιστορία του, εκφράζοντας με τον καλύτερο τρόπο το φιλοπόλεμο και αρπακτικό παρελθόν αυτού που σήμερα λέμε Δύση (τη συνέχεια τη βλέπουμε στις μέρες μας). Βέβαια, υπήρξαν και άλλοι αυτόπτες μάρτυρες που έγραψαν χρονικά για τη Αλωση, όπως ο Γοδεφρείδος Βιλεαρδουίνος (ένας από τους αρχηγούς της) και ο απλός ιππότης Ροβέρτος του Κλαρί, αλλά και άλλοι.
Ο διαπρεπής βυζαντινολόγος Stephen Runciman έγραψε για την Αλωση ότι δεν υπήρξε ποτέ ειδεχθέστερο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας από την Δ’ Σταυροφορία (που οδήγησε στην Αλωση της Πόλης). Η διαρπαγή που συνέβη το 1204, το διαγούμισμα, το πλιάτσικο, η λαφυραγωγία, οι κλοπές, οι φόνοι, η λεηλασία και οι βιασμοί πάντοτε απηχούν στο μέλλον, μαζί με τα απαίσια ουρλιαχτά, τις φωνές και τις κλαγγές των όπλων που πρόδιναν τη σφαγή, την αρπαγή και την ατίμωση, διαμόρφωσαν και διαμορφώνουν ακόμη αυτό το έγκλημα.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο όλες οι επόμενες γενιές πρέπει να μελετήσουν με όλη τη δυνατή πληρότητα αυτά που έγιναν το 1204 (και που συνεχίζουν να γίνονται με άλλα ονόματα στις μέρες μας). Θα τολμούσα -για αρχή- να συστήσω το έργο του Ν. Τσιφόρου «Σταυροφορίες», στο οποίο κυριαρχεί μια αφήγηση σχετικά πλήρης αλλά και χιουμοριστική (4). Ωστόσο, ίσως σήμερα να είναι δυσεύρετο.
Η Ανατολική Αυτοκρατορία (αυτό που λαθεμένα αποκαλούμε Βυζάντιο) χαρακτηρίστηκε στις αρχές του 13ου αιώνα από μια διαδοχή ανίκανων, τυχάρπαστων και σφετεριστών αυτοκρατόρων, όπως ο Ισαάκιος Β’ που τυφλώθηκε αργότερα από τον σφετεριστή Αλέξιο Γ’, με γιο τον σπουδαρχίδη και αργότερα αυτοκράτορα Αλέξιο Αγγελο Δ’. Ο Αλέξιος Δ’ δραπετεύει και με ένα πλοίο από την Πίσα φτάνει στην Αλσατία, για να συναντήσει την αδελφή του, σύζυγο του Φιλίππου της Σουηβίας. Ο νεαρός Αλέξιος φτάνει το 1202 στη Ρώμη και ζητάει από τον Πάπα Ινοκέντιο Γ’ να τον βοηθήσει για να διώξει τον σφετεριστή του θρόνου Αλέξιο Γ’.
Ο Πάπας αυτός ήταν βασικός διοργανωτής της Δ’ Σταυροφορίας, με κύριο στόχο την αναγνώριση της ανωτερότητας της Αγίας Εδρας, που ήταν μια από τις κύριες υποσχέσεις του Αλέξιου Δ’, που περιλάμβαναν την αποκατάσταση στον θρόνο του ίδιου και του πατέρα του Ισαάκιου Β’, πληρώνοντας στους σταυροφόρους 200.000 μάρκα, προμήθειες για το ταξίδι τους στην Αίγυπτο (που ήταν ο αρχικός στόχος της Δ’ Σταυροφορίας), παρέχοντάς τους και 10.000 στρατιώτες.
Ο Βενετσιάνος δόγης Ερρίκος Δάνδολος, που αντιπαθούσε την Πόλη (αν και τελικά τάφηκε εκεί μετά τη λεηλασία του 1204), συγκεντρώνει διάφορους (σταυροφόρους) από βόρεια Γαλλία, Νορμανδία, Φλάνδρα και Καμπανία, με αρχικό στόχο την Αίγυπτο. Οι σταυροφόροι συμφώνησαν, μετά τις πιέσεις του δόγη Δάνδολου, να επιτεθούν αρχικά στη Ζάρα, εμπορικό αντίπαλο της Βενετίας, που είχε επαναστατήσει εναντίον της Βενετίας, την οποία άλωσαν και λεηλάτησαν (όπως οι αξιοπρεπείς επαγγελματίες σταυροφόροι) στις 24 Νοεμβρίου 1202. Η επόμενη στάση των σταυροφόρων ήταν η Πόλη, όπου υπήρχε μόνο μισθοφορικός στρατός.
Ο Ισαάκιος Β’, τυφλός πλέον, ορίζεται συναυτοκράτορας με τον Αλέξιο Δ’, με τον Αλέξιο Γ’ να λιγοψυχά και να δραπετεύει μαζί με χρυσό και κοσμήματα. Αναλαμβάνει, αντικαθιστώντας τους, ο Αλέξιος Ε’ Δούκας Μούρτζουφλος, που άρχισε να κάνει ελιγμούς εναντίον των σταυροφόρων. Τον Μάρτιο του 1204, οι σταυροφόροι αποφασίζουν να κατακτήσουν και να διαμελίσουν την Ανατολική Αυτοκρατορία. Στις 12 και 13 Απριλίου οι σταυροφόροι παραβιάζουν τα τείχη της Πόλης και εισβάλλουν. Ο Αλέξιος Ε’ το σκάει και οι σταυροφόροι λεηλατούν την Πόλη για τρεις ημέρες. Ορίζουν έναν Λατίνο αυτοκράτορα, τον Βαλδουίνο της Φλάνδρας, εγκαταλείποντας τη λεηλασία της Αιγύπτου που ήταν τα αρχικό (;) σχέδιό τους και εγκαινιάζοντας την προσάρτηση της αυτοκρατορίας στα σχέδια των Λατίνων. Η Λατινική Αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης βάσταξε μέχρι το 1261, ενώ η κατοχή ελληνικών εδαφών για αιώνες αργότερα.
(1) https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/183890_o-spoydarhidis
(2) https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/144949_stayrofories-20-1-kai-3
(3) https://www.didaktorika.gr/eadd/10442/20148.
(4) Σταυροφορίες-Ητοι βιβλίον ιστορικώτατον άμα και αστειότατον, πραγματευόμενον περί του πώς υπήγασιν οι άνθρωποι του Χριστού να ληστεύσωσι και φονεύσωσι τους ανθρώπους του αντιχρίστου – Συγγραφέν υπό του φαιδροτάτου Τσιφόρου του Νικολάου και γελοιοποιηθέν υπό Μητροπούλου του Κωνσταντίνου – Αθήνησι 1971.
* ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών
