Οι τρείς εκδοχές του ελληνικού χρέους

Το ελληνικό ζήτημα έχει καταστεί αντικείμενο διαβουλεύσεων και συζητήσεων στη διεθνή δημόσια σφαίρα. Και όσον αφορά την ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα (έντυπα και ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης) με αφορμή το ελληνικό ζήτημα διαμορφώνονται οι επικοινωνιακές συνθήκες για να αρχίσει να διεξάγεται ο πολιτικός διάλογος ανάμεσα σε ευρωπαϊκά μέσα ενημέρωσης και να μην ακολουθείται η καθιερωμένη διαδρομή των εθνικών δημόσιων σφαιρών, οι οποίες ανταλλάσσουν μεταξύ τους πληροφορίες, σχόλια και κριτικές.

Εχουμε να κάνουμε με ένα επικοινωνιακό φαινόμενο που αναφέρεται στην υπό διαμόρφωση ευρωπαϊκή κοινή γνώμη με αφορμή το ελληνικό ζήτημα. Εκείνο που επιβάλλεται να αναλύσουμε συνδέεται με τη μέθοδο με την οποία διαχειρίστηκαν το ελληνικό δημόσιο χρέος οι προηγούμενες ελληνικές κυβερνήσεις και να ερευνήσουμε τη μέθοδο που χρησιμοποιεί στη διαχείριση του χρέους η σημερινή κυβέρνηση.

Στην ευρωπαϊκή επιστημονική και ερευνητική κοινότητα το πρόβλημα του ελληνικού δημόσιου χρέους και η οικονομική κρίση στην Ευρώπη έχει καταστεί αντικείμενο έρευνας σε πολλά ερευνητικά κέντρα στοχασμού και σκέψης (π.χ. το Glienicker Gruppe στο Βερολίνο και το Eiffel Group στο Παρίσι). Η Maria Lucia Fattorelli (συμμετέχει στην Επιτροπή Αλήθειας Δημοσίου Χρέους της ελληνικής Βουλής) σε πρόσφατη συνέντευξή της κατηγοριοποιεί το ελληνικό χρέος με κριτήριο την ιδιοκτησία του, δηλαδή ποιοι είναι οι δανειστές και ποιοι είναι οι ιδιοκτήτες του χρέους.

Από τη σκοπιά της πολιτικής φιλοσοφίας, επιχειρώντας την αναστοχαστική προσέγγιση που επιβάλλει η ιστορική απόσταση των πέντε ετών διαπιστώνει κανείς ότι με βάση το κριτήριο της διαχείρισης του χρέους το ελληνικό δημόσιο χρέος χωρίζεται σε τρεις τύπους (εκδοχές), πρώτον: τον λογιστικό – δημοσιονομικό, δεύτερον: τον γραφειοκρατικό – τεχνοκρατικό και τρίτον: τον πολιτικό – αναστοχαστικό.

Θα εξετάσουμε αναλυτικά αυτούς τους τρεις τύπους του χρέους, αλλά προηγουμένως πρέπει να τονίσουμε ότι από την άποψη της ιστορικής αλληλουχίας οι τρεις αυτοί τύποι αντιστοιχούν στις τρεις κυβερνήσεις που ανέλαβαν να διαχειριστούν το χρέος. Πρόκειται κατά σειρά για την κυβέρνηση Γ. Παπανδρέου (Οκτώβριος 2009 – Νοέμβριος 2011), την τρικομματική κυβέρνηση Ν.Δ. – ΠΑΣΟΚ – ΔΗΜΑΡ (Ιούνιος 2012 – Ιανουάριος 2015) και την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝ.ΕΛΛ. (Ιανουάριος 2015). Στην ανάλυσή μας η κυβέρνηση Παπαδήμου θεωρείται προέκταση της κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου, ενώ η ΔΗΜΑΡ αποχώρησε από την κυβέρνηση τον Ιούνιο του 2013.

Η κυβέρνηση Γ. Παπανδρέου στη διαχείριση του δημόσιου χρέους έκανε δύο θεμελιώδη σφάλματα: πρώτον, αυτοκαταργήθηκε ως πολιτικό υποκείμενο και δεύτερον, απ’ όλες τις μεθόδους που θα μπορούσε να επιλέξει για να διαχειριστεί το κατ’ εξοχήν πολιτικό πρόβλημα του χρέους, κατέληξε στους λογιστικούς και δημοσιονομικούς υπολογισμούς. Επί οκτώ μήνες ούτε η κυβέρνηση ούτε οι πολίτες είχαν αντιληφθεί ή ορθότερα είχαν συνειδητοποιήσει ότι «τα μνημόνια» δεν θα ήταν τα «σχέδια σωτηρίας» της ελληνικής οικονομίας και της ελληνικής κοινωνίας, αλλά τα νέα «στρατόπεδα συγκέντρωσης» των εργαζομένων. Και η τεχνοκρατική προέκταση του κοινοβουλευτισμού του Γ. Παπανδρέου μέσω του Παπαδήμου ανέλαβε το μείζον έργο της εξόφλησης των ιδιωτών πιστωτών. Εάν και εφόσον το χρέος ορίζεται ως λογιστικό μέγεθος, επόμενο είναι ο ιδιώτης – κεφαλαιοκράτης να πληρώνεται πρώτος.

Μετά έγιναν εκλογές! Η τρικομματική κυβέρνηση Ν.Δ. – ΠΑΣΟΚ – ΔΗΜΑΡ τροποποίησε τη μέθοδο διαχείρισης του χρέους. Εδωσε έμφαση στη γραφειοκρατία και την τεχνοκρατία. Οι ιδιότητες του χρέους τώρα είναι: ο EFSF, τα κράτη – μέλη της Ε.Ε. και το ΔΝΤ και κατά συνέπεια επιβάλλεται να ακολουθούνται νέοι κανόνες που έχουν να κάνουν με το «χρηματοπιστωτικό παιχνίδι» και στην περίπτωση αυτή η πολιτική απουσιάζει. Κατά την ιστορική αυτή φάση η περιώνυμη «τρόικα» ως «μετα-δημοκρατική» δομή εγκαθίσταται ως δομικό στοιχείο της Ελληνικής Δημοκρατίας και οι πολίτες θεωρούν κάτι τέτοιο «φυσικό φαινόμενο». Η πολιτική έχει αντικατασταθεί από την τεχνοκρατία και το ερώτημα «ποιος αποφασίζει και για ποιο πράγμα;» διατυπώνεται και επαναδιατυπώνεται, αλλά δεν απαντάει κανείς!

Φθάνουμε στην 25η Ιανουαρίου 2015 και διεξάγονται εκλογές. Η κυβέρνηση των κομμάτων ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝ.ΕΛΛ. είναι νέα και επιχειρεί τιτάνιο πολιτικό έργο: να αλλάξει ριζικά τον τρόπο και τη μέθοδο διαχείρισης του δημόσιου χρέους και ταυτόχρονα διεξάγει για πρώτη φορά διαπραγματεύσεις, συζητήσεις και διαβουλεύσεις με την πλευρά των εταίρων – δανειστών. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια ριζικά νέα κατάσταση πραγμάτων σχετικά με το πρόβλημα του ελληνικού δημόσιου χρέους. Τα τρία νέα δεδομένα είναι:

πρώτον, η συνεχής επίκληση της λαϊκής κυριαρχίας τονίζει προς τους εταίρους ότι η ελληνική πλευρά συγκροτείται ως πολιτικό υποκείμενο. Κάτι τέτοιο δεν γινόταν με τις δύο προηγούμενες ελληνικές κυβερνήσεις, μολονότι και εκείνες είχαν την κοινοβουλευτική νομιμοποίηση.

Δεύτερον, πέτυχε η ελληνική πλευρά να μετασχηματίσει τη «μεταδημοκρατική» τρόικα σε θεσμούς, αλλά ο δρόμος είναι ημιτελής. Θα πρέπει και οι θεσμοί να μετασχηματιστούν σε πολιτικό υποκείμενο και να μην είναι εκφραστές επιμέρους μερικών χρηματοπιστωτικών συμφερόντων.

Και τρίτον, η νέα κυβέρνηση πρότεινε και επιμένει η λύση στο κατ’ εξοχήν πολιτικό πρόβλημα του ελληνικού δημόσιου χρέους να είναι μόνον πολιτική. Και όπως φαίνεται, εκ των πραγμάτων, η πολιτική διαχείριση έχει κερδίσει έδαφος και είναι τελικά το μοναδικό «σχέδιο σωτηρίας» της κοινωνίας μας.

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης