Οι αυτοκρατορίες και η διαρκής επέκτασή τους

Φαίνεται ότι στα χρόνια που έρχονται –στις επόμενες πεντηκονταετίες– η συγκρότηση και η διατήρηση μιας ηγεμονικής αυτοκρατορίας θα καθίσταται ολοένα και δυσκολότερη –έως άπιαστη– υπόθεση και πιθανόν να χλευάζεται ως υπόδειγμα ηλιθιότητας. Τα κύρια μαθήματα προέρχονται από την επικρατούσα και διάχυτη αίσθηση αλαζονείας της αυτοκρατορίας, που οδηγεί στην αίσθηση (καλύτερα ψευδαίσθηση) της εξαιρετικότητας (του exceptionalism). Αυτή η αντίληψη (ή και πεποίθηση), ότι μια κοινωνία, μια χώρα ή και μια χρονική περίοδος είναι «εξαιρετική», σημαίνει ότι αυτή ή αυτός στον οποίο αναφέρεται είναι κατά κάποιον τρόπο εξαιρετικός σε σχέση με τους άλλους.

Ας πάρουμε τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (δηλαδή τη ρωμαϊκή πλουτοκρατία), της οποίας το μοντέλο ήταν η συνεχής επέκταση μέσα από κατακτητικούς πολέμους και λεηλασίες ξένων περιοχών. Ετσι, απαιτούνταν ολοένα και περισσότερο, με τη διαρκή μείωση των κληρωτών, περισσότεροι ξένοι μισθοφόροι ως φρουρές για να ελέγχουν τις απόμακρες περιοχές της, ενώ η αγροτιά, δηλαδή η καρδιά της αυτοκρατορίας, εξασθενούσε, οι αγρότες πουλούσαν ή εγκατέλειπαν τα χωράφια τους προκαλώντας την ερήμωσή τους.

Οι αγρότες πουλούσαν τα χωράφια τους εξαιτίας της αυξημένης φορολογίας της γης, με αποτέλεσμα τις μεγάλες συγκεντρώσεις γης (τα λατιφούντια) προς άμεσο όφελος της ρωμαϊκής ολιγαρχίας πλούτου. Η ολιγαρχία αυτή χρησιμοποιούσε σκλάβους, αιχμάλωτους των κατακτητικών πολέμων της Ρώμης, την ίδια στιγμή που οι αγρότες κατέφευγαν στις μεγάλες πόλεις για να βρουν μια δουλειά, δημιουργώντας τα μεγάλα στρώματα προλετάριων ⁽¹⁾, πουλώντας την ψήφο τους σε πλειοδότες και συνήθως καταλήγοντας σε ψυχαγωγίες «άρτου και θεάματος» τύπου Κολοσσαίου (ιπποδρόμια, μονομαχίες, αρματοδρομίες ή και ρίχνοντας χριστιανούς στα λιοντάρια).

Οι δημόσιες θέσεις πωλούνταν στους πλούσιους, καθώς οι δαπάνες για τη χρηματοδότηση μακρινών πολέμων αυξάνονταν συνέχεια, παράλληλα με τη διογκούμενη διαφθορά και την πλήρη διάβρωση του κύρους των ανώτερων κλιμακίων της εξουσίας, όπου οι λεγεωνάριοι συσπειρώνονταν στον επικεφαλής τους και όχι γενικά στην εξουσία από τη Ρώμη. Παράλληλα, η χρηματοδότηση της γραφειοκρατίας γινόταν ολοένα και ακριβότερη. Ενδεικτικό της διαφθοράς και της απληστίας της ρωμαϊκής πλουτοκρατίας ήταν η κατασκευή εμετήριων (vomitoriums) ώστε όσοι είχαν φάει ή πιει πάρα πολύ να μπορούν να κάνουν εμετό, για να συνεχίσουν αμέσως μετά το φαγητό και το πιοτό.

Ο χρυσός μειωνόταν συνεχώς εξαιτίας των εισαγωγών από τις χώρες της Ανατολής, κυρίως από την Κίνα (μετάξι, μπαχαρικά, πορσελάνες και άλλα πολυτελή είδη), με αποτέλεσμα τη νοθεία και τη σταδιακή κατάρρευση του ιδιαίτερα σταθερού μέχρι τις αρχές του 1ου μ.Χ. αιώνα ρωμαϊκού νομίσματος, παράλληλα με τη διαρκή διόγκωση του χρέους της, που πήγαινε για την εξαγορά του στρατού και των εχθρικών φυλών, καθώς οι υποδομές κατέρρεαν χωρίς συντήρηση. Η συνέχιση των καθόλου πετυχημένων επεκτατικών πολέμων, μαζί με την επέκταση της διαφθοράς και της αρπαγής, βοήθησε στη διόγκωση των τιμών, με το φαγητό, για παράδειγμα, να καταστεί πανάκριβο εμπόρευμα. Το χρήμα βοήθησε όσο τίποτε άλλο στη διάλυση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στους τελευταίους της αιώνες.

⁽¹⁾: προλετάριος, από το λατινικό proles, είναι αυτός που δεν διαθέτει καμία περιουσία και η μόνη του υποχρέωση είναι να εφοδιάζει τις ρωμαϊκές λεγεώνες με τους γιους του.

* oμότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών