Σε μηνιαίο περιοδικό του ΑΠΘ πριν από χρόνια έγραφα για το δίδυμο τεχνογνωσίας και αυτογνωσίας που διαχωρίστηκε σε βαθμό πέραν των προβλεπόμενων κινδύνων, ώστε στη φάση αυτή η μανία του υπερκέρδους να επισκιάζει με πρωτοφανή ασκεψία το κόστος που συνεπάγεται παγκοσμίως. Κλιματική επιδείνωση, καταστροφή φυσικού και χωροταξικού περιβάλλοντος και της βιοψυχικής σύστασης του οργανισμού, λειτουργική αποδυνάμωση του ανθρώπινου εγκεφάλου, λιμοί και λοιμοί είναι λίγα δείγματα της καταστροφικής λαίλαπας που «συνεπικουρεί» στην πλήρως ευθυγραμμισμένη με την κοσμική εντροπία «ανάπτυξη».
Χάριν της τεχνογνωσίας -βασικού συντελεστή ελέγχου της οικονομίας και της πολιτικής- η αυτογνωσία, που θα κατηύθυνε τη χρήση της τεχνικής προς όφελος της ανθρωπότητας, βαίνει προς εξαφάνιση, με ανυπολόγιστο κόστος για σύμπαντα τον πλανήτη, έως ότου, από τις στάχτες και την ερήμωση που θα αφήσει πίσω του ο τεχνοπολιτισμός, αναδυθούν δυνάμεις που ενεργοποιεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος στον διάλογό του με καταστάσεις και πράγματα. Γι’ αυτό και σε εποχές που άλλαξαν την εικόνα σφαγείου που εμφάνιζε κατά περιόδους η Ιστορία, πνεύμα και συνείδηση παρήγαγαν αυτογνωσία ως θεμέλιο και βάση μιας παιδείας που συντελούσε στην αυτοσυνείδηση πολιτών και προσώπων.
Βέβαια, η παράλληλη ανάπτυξη και χρήση της εργαλειακής και λογιστικής διάνοιας βελτίωνε τις υλικές συνθήκες ζωής, έως ότου η σύγχρονη Δύση διευρύνει επικίνδυνα το χάσμα θεωρίας και πράξης και θέσει σε δεύτερη μοίρα τις ανάγκες για παιδεία, που οι Ρωμαίοι γειώνοντάς την απέδωσαν μεταφορικά ως cultura. Υποβαθμίζοντας τη σημασία της, η παγκοσμιοποιούμενη Δύση επινόησε τις μαζικές δημοκρατίες με κοινό εξισωτικό παρονομαστή τους τη μαζική κατανάλωση, μετατρέποντας τις κοινωνίες σε πληθυσμούς με ανακλαστικά επιβίωσης σε ένα καθεστώς θηριώδους σκληρότητας.
Στο πλαίσιο αυτό η διεκδίκηση αύξησης μισθών και συντάξεων, που αποδίδονται εν είδει ιεραποστολικών μπιχλιμπιδιών, συμβαίνει παράλληλα με την υπονόμευση κοινωνικών και ανθρώπινων δικαιωμάτων ζωής (συλλογικές συμβάσεις εργασίας, δημόσια εκπαίδευση, δημόσια Υγεία, πρόσβαση στον πολιτισμό κ.λπ.). Και καθώς τα υπερκέρδη των μεγιστάνων έφτασαν σε ιλιγγιώδη ύψη, αποτολμήθηκε, εν μέσω της πανδημίας που συνέπεσε με την εντατική ψηφιοποίηση, η τηλεθέσμιση μέσω τηλεδιαβουλεύσεων, η τηλεκπαίδευση μέσω δασκάλων που έγιναν virtual και μια κουλτούρα τηλεθεαμάτων και τηλεπαραστάσεων, με κίνδυνο σφοδρές αντιδράσεις της μάζας που ήρθε η στιγμή να στερηθεί, εκτός από τη στοιχειώδη ασφάλεια της βιοτής, και αυτήν ακόμη την ανθρώπινη εγγύτητα που η αξία της διατηρήθηκε ανέγγιχτη ανά τους αιώνες.
Για την εν γένει μαζοποίηση, με τελευταία εκδοχή της τη μαζική τηλε-επαφή ανθρώπινων όντων ως εάν να εγκαταβιούμε σε διαστημικούς οικισμούς σε συνθήκες έλλειψης βαρύτητας, θα μπορούσε πολύ βολικά να κριθεί υπεύθυνη η τεχνική, προϊόν της τεχνογνωσίας.
Φυσικά η γνώση δεν ευθύνεται για τίποτα. Ευθύνη έχουν όσοι διευκολύνουν ή εμποδίζουν την αλόγιστη ή την έλλογη χρήση της.
Στο ερώτημα, λοιπόν, τι οδήγησε στη γενική μαζοποίηση που μετατρέπει τους πολίτες από μάζα σε όχλο, δυνάμει καρναβαλικό εισβολέα, και την πολιτεία σε κλειστό κύκλωμα, μπορεί κανείς να επικαλεστεί ως αιτία αιώνες πολιτικής ψευδολογίας που δεν δίστασε να σαρκάσει η πένα του Τζ. Σουίφτ (1667-1745) και η οποία ωστόσο δεν στάθηκε ικανή να αποτρέψει αγώνες που μετέτρεψαν τις απόλυτες δεσποτείες σε φιλελεύθερα Συντάγματα αφηρημένου δικαίου, που μόνον η συνειδησιακή και πολιτική χειραφέτηση των λαών μπορεί να μετατρέψει σε εν προόδω αναπτυσσόμενες δημοκρατίες με κοινωνικό κράτος συγκεκριμένου δικαίου.
Ομως, ένα τόσο επικίνδυνο ενδεχόμενο άτυπα διατήρησε την ψευδολογία ως αναγκαία πρακτική διαφύλαξης της ισχύουσας τάξης πραγμάτων. Κι όταν τέτοιου είδους πρακτικές εκτραχυνθούν με αθετήσεις υπεσχημένων άκρως ζωτικής σημασίας που κλονίζουν συθέμελα την αξιοπιστία των θεσμών, τότε καταρρέει και η εμπιστοσύνη, τελευταίο προπύργιο της σχέσης των μαζοποιημένων πολιτών με την πολιτεία. Τότε ψηφοφόροι, δυνάμει «άναρχος καταστροφέας της τάξης», στρέφονται εναντίον των εκπροσώπων και της πολιτικής τους που ψήφισαν σε ένα κράτος-βορά ιδιοποίησης οικονομικών συμφερόντων, επανδρωμένο με επίλεκτες πολιτικές ελίτ υπεύθυνες για πρακτικές εύτακτης λειτουργίας του συρρικνούμενου Δημοσίου.
Σε αυτή τη συνθήκη, οι μαζοποιημένοι πολίτες ανίσχυρων χωρών όπως η χώρα μας, που τους απαγορεύτηκε για δύο αιώνες ο Διαφωτισμός ως θεμελιώδης παιδευτική εμπειρία, αφήνουν την οργή τους για μύριες όσες αθετήσεις υπεσχημένων υπέστησαν να ξεσπάσει σαν κύμα τυφλής δυσπιστίας σε ό,τι κατά το δυνατόν εγγυάται το πέρας λιμών και λοιμών. Τότε ακούμε στα ΜΜΕ για τον Αντίχριστο με τη μορφή τού (υποχρεωτικού) εμβολιασμού και για τον διάβολο με τα πολλά ποδάρια, με ένα την επιστήμη, άλλο τη χειραφέτηση της συνείδησης κι άλλο τυχόν μέτρα περιορισμού των παντοειδών δεισιδαιμονιών που γεννά η απαίδευτη φαντασία με μορφή αγαθών δαιμονίων.
Εν τω μεταξύ, η αποψίλωση του Εθνικού Συστήματος Υγείας, δικαιώνοντας άλλες αντί άλλων αντιδράσεις, απτόητη συνεχίζεται.
*Ομότιμη καθηγήτρια Φιλοσοφίας, συγγραφέας
