Η αποχώρηση των αμερικανικών και νατοϊκών στρατευμάτων από το Αφγανιστάν και η είσοδος των Ταλιμπάν στην Καμπούλ προκάλεσαν, όπως ήταν φυσικό, πλήθος αναλύσεων, ακαδημαϊκών και λιγότερο ακαδημαϊκών. Οι αναλύσεις αυτές, τουλάχιστον οι περισσότερες, μιλούν όχι μόνο για την αποτυχία των αμερικανικών και νατοϊκών στρατιωτικών δυνάμεων, αλλά και για την πλήρη κατάρρευση του φιλελεύθερου, ιδεαλιστικού σχεδίου οικοδόμησης ενός σύγχρονου κράτους κατά τα δυτικά πρότυπα. Διεκτραγωδούν τη μοίρα των Αφγανών, κυρίως των γυναικών, και προβλέπουν το μέλλον, που έχει αρκετό τρόμο, ένταση με το Ιράν, την Κίνα και τη Ρωσία, φιλικές σχέσεις με το Πακιστάν και την Τουρκία και μια εσωτερική πολιτική η οποία θα οδηγήσει σε πλήθη προσφύγων που σύντομα θα φτάσουν ώς την πόρτα μας. Κοινό στοιχείο των περισσότερων από αυτές τις αναλύσεις: συνεχίζουν να μην μπορούν να αντικρίσουν τους Ταλιμπάν κατάματα, πόσο μάλλον να κατανοήσουν τον τρόπο με τον οποίο μέχρι χθες πολεμούσαν και με τον οποίο από αύριο θα κυβερνούν.
Εξηγούμαι: οι κυρίαρχες λέξεις στις περισσότερες ιστορίες, στα περισσότερα άρθρα και αναλύσεις για τους Ταλιμπάν, ακόμη και τώρα, σχεδόν τριάντα χρόνια μετά την πρώτη τους στρατιωτική εμφάνιση, είναι οι λέξεις «μεσαιωνικός» και «φανατικός». ΜΜΕ και ειδικοί εστιάζουν στην υιοθέτηση, από την πλευρά των Ταλιμπάν, των πιο συντηρητικών μορφών του Ισλάμ, στην αγριότητα της επιβολής του δικαίου, στον ακραία ιδεολογικό τους χαρακτήρα. Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι μια εικόνα τρόμου και παράνοιας.
Οπως και στην περίπτωση του ISIS, αυτή όμως είναι η μισή μόνο αλήθεια. Και η εμμονή μας με το εντυπωσιακό, το απεχθές και το φρικιαστικό δεν μας αφήνει να δούμε την πραγματικότητα: ο πόλεμος δεν «χάθηκε» από τους δυτικούς, αλλά κερδήθηκε από τους Ταλιμπάν. Και οι Ταλιμπάν νίκησαν, γιατί επέδειξαν, κατά το μεγαλύτερο χρονικό διάστημα του εικοσαετούς πολέμου, εξαιρετική πολιτική οξυδέρκεια και ευελιξία, υπομονή, λογική, ακόμη (σε κάποιες περιπτώσεις) και μετριοπάθεια και συμβιβαστική διάθεση. Ολα αυτά δηλαδή που χαρακτηρίζουν μια πραγματιστική πολιτική. Και τονίζω τη λέξη «πραγματιστική» για όσους αντιλέξουν ότι οι διαθέσεις τους απέχουν πάρα πολύ από τον τρόπο με τον οποίο πολιτεύονται.
Οι Ταλιμπάν νίκησαν γιατί είχαν στο πλευρό τους τον χρόνο και τον τόπο. Και από ένα σημείο και μετά, και τους ανθρώπους. Κανένας από τους τρεις αυτούς παράγοντες δεν είναι αυτονόητος. Προϋποθέτει ικανότητα το να μπορείς να εστιάσεις στα σημαντικά. Και οι Ταλιμπάν κατάφεραν να πείσουν τον κόσμο: α) ότι οι Αμερικανοί κάποια στιγμή θα φύγουν, παίρνοντας μαζί τους όλα τα γκατζετάκια και τα apps της δυτικής δημοκρατίας, β) ότι οι ίδιοι αποτελούν τη μόνη δύναμη που μπορεί να ενώσει τη χώρα και να τη σώσει τόσο από τη διαφθορά του Καρζάι και του Γκάνι, όσο και από νέες εμφύλιες περιπέτειες και γ) (το σημαντικότερο) ότι, όταν πρόκειται για την επιβίωση του λαού τους, μπορούν, σε αντίθεση με τους δυτικούς, να παραβλέψουν τις αρχές τους και να αφήσουν την παραγωγή της παπαρούνας να ανθήσει. Ρεαλισμός; Κυνισμός; Σίγουρα όχι θρησκευτικός φανατισμός.
Προφανώς και η πραγματιστική τους πλευρά μπορεί να συνυπάρχει με τις μπούρκες, τους ραβδισμούς και τους αποκεφαλισμούς. Και σίγουρα και οι δυο πλευρές είναι το ίδιο σημαντικές από πολλές πλευρές. Οταν όμως επιλέγουμε να εστιάσουμε μόνο στη μία πλευρά, στο ένα στοιχείο (το άλογο στοιχείο του φανατισμού), όταν εξακολουθούμε να αναμασάμε τα γνωστά μυθολογικά, οριενταλιστικά στερεότυπα (περί καλοπροαίρετης και αφελούς Δύσης και περί άγριων και όχι ιδιαίτερα ευφυών ανατολικών) και όταν, ακόμη και τώρα, δεν μπορούμε να μιλήσουμε για τους Ταλιμπάν ως υποκείμενα, ως δρώντες της Ιστορίας, η πραγματικότητα, αυτό είναι σίγουρο, θα μας εκδικηθεί.
Οι Ταλιμπάν από αύριο θα αρχίσουν να κυβερνούν. Η διακυβέρνησή τους θα έχει ελαφρώς διαφορετικά χαρακτηριστικά από την προηγούμενη φορά. Θα χαρακτηρίζεται από ρεαλισμό στο διεθνές πεδίο, από αποφυγή εναγκαλισμών με ισχυρούς πάτρονες, από προσπάθεια αποφυγής των με ιδεολογικό φορτίο λαθών του παρελθόντος. Οι φόβοι για άμεση χειροτέρευση των σχέσεων με το Ιράν είναι μάλλον υπερβολικοί. Η συνεργασία άλλωστε της Τεχεράνης με τους Ταλιμπάν μετράει ήδη αρκετά χρόνια και στηρίζεται σε κοινά συμφέροντα και σε κοινούς φόβους. Η νέα κυβέρνηση θα προσπαθήσει να διαδηλώσει με κάθε τρόπο την αυτονομία της και αυτό ίσως να προκαλέσει κάποιους τριγμούς με το Πακιστάν. Στο εγγύς μέλλον θα δούμε σίγουρα προσπάθειες διείσδυσης της Κίνας και της Τουρκίας στην περιοχή, θα ήταν όμως και πάλι λάθος να αντιμετωπίσουμε τους Ταλιμπάν ως μαριονέτες χωρίς πολιτική βούληση και χωρίς σαφείς και συγκεκριμένες επιδιώξεις.
Οσο για το εσωτερικό πεδίο και τους πρόσφυγες, επιφυλάσσομαι να επανέλθω σε επόμενο άρθρο.
* Αναπληρωτής καθηγητής στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο
