Η πανδημία του ανορθολογισμού

Οταν ξεκινούσε η πανδημία λίγοι θα μπορούσαν να φανταστούν ότι θα προέκυπτε μια δεύτερη πανδημία· αυτή του ανορθολογισμού. Τι είναι, όμως, ο ανορθολογισμός; Είναι ο τρόπος σκέψης που δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα, δεν λαμβάνει υπόψη τα επιστημονικά επιτεύγματα και συγκροτεί θεωρίες που είναι παντελώς αναπόδεικτες. Το βασικό, ωστόσο, ερώτημα είναι ποιος παράγει τον ανορθολογισμό, τον προωθεί, τον υιοθετεί, γιατί βρίσκει ευήκοα ώτα.

Ανοίγοντας το πλάνο πρέπει να δούμε πως ο ανορθολογισμός είναι συστατικό στοιχείο του καπιταλιστικού εποικοδομήματος και ο κάθε άνθρωπος δέχεται την επιρροή του καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του. Ας σκεφτούμε με τι ταινίες μεγαλώνει ένα παιδί, με τι μεταφυσικά παραμύθια και αναγνώσματα, τι παραδοξολογίες εκτοξεύονται από τους φορείς της θρησκείας, πόσο εδραιωμένες είναι οι απόψεις που αποδέχονται τον ρόλο του ματιάσματος/ξεματιάσματος και την πεποίθηση για την επίδραση των άστρων στις ζωές των ανθρώπων. Επομένως, οι συνειδήσεις είναι «εκπαιδευμένες» να δεχτούν και να αναπαράγουν οποιαδήποτε παραδοξότητα. Ετσι, έχουμε φτάσει να υπάρχουν άνθρωποι που πιστεύουν ότι η Γη είναι επίπεδη, ότι στο εσωτερικό της ζουν διάφορα όντα, ότι τα εμβόλια είναι επικίνδυνα γιατί μας εμφυτεύουν τσιπάκια για τον έλεγχο του εγκεφάλου μας. Να αναφέρουμε χαρακτηριστικά πως σε δημοσκόπηση που πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ νέοι των ηλικιών 18-24 απάντησαν πως δεν είναι σίγουροι πως η Γη είναι σφαιρική σε ποσοστό 34%!

Εχουμε φτάσει πλέον σε καταστάσεις ανησυχητικές. Με ιερείς που κοινωνούν τον κόσμο με ένα κουταλάκι, που απειλούν όσους πιστούς εισέρχονται στους ναούς με μάσκα, ενώ οι πιο ακραίοι ανοίγουν τα φέρετρα ανθρώπων που πέθαναν από κορονοϊό και φωνάζουν πως δεν υπάρχει ο Covid-19. Αρνητικό ρόλο στη δημιουργία του λεγόμενου αντιεμβολιαστικού κινήματος έπαιξαν φυσικά και πολιτικοί ηγέτες, όπως ο Μπολσονάρο, ο Τζόνσον και ο Τραμπ. Μιλούσαν για μια απλή γρίπη και σύστηναν την κατάποση χλωριούχων διαλυμάτων. Ετσι, φτάσαμε το 16,7% των Ελλήνων να θεωρεί πως ο κορονοϊός είναι μια συνηθισμένη ασθένεια. Εννοείται πως σε αυτό συνέτειναν και οι παλινωδίες της κυβέρνησης, τα σοβαρά λάθη της, η μη συγκροτημένη επιχείρηση ενημέρωσης των πολιτών.

Υπάρχει, όμως, ανάμεσα σε όλα αυτά και μια ψυχοκοινωνική παράμετρος. Πρόκειται για την περιορισμένη αυτοαντίληψη ανθρώπων που είναι χαμηλού μορφωτικού επιπέδου. Σύμφωνα με τους ψυχολόγους Ντάνινγκ και Κρούγκερ, οι άνθρωποι που υστερούν σε γνώση υπερεκτιμούν τις ικανότητές τους, αδυνατούν να εντοπίσουν τα λάθη τους, επιμένουν πεισματικά στις αλήθειες τους. Οπως και να έχει, πρόκειται για ένα φαινόμενο και αυτό γέννημα των ίδιων των κοινωνικών δομών. Σε έρευνα που πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ διαπιστώθηκε πως οι άνθρωποι που αποδέχονται τις θεωρίες συνωμοσίας είναι συνήθως χαμηλού μορφωτικού επιπέδου.

Υπάρχει και μία σοβαρότατη ιδεολογικοπολιτική διάσταση σε όλα αυτά. Οι ανορθολογικές θεωρίες συνωμοσίας ενδύονται με αντικαπιταλιστικό περιεχόμενο. Ετσι, στοχοποιούνται μεμονωμένοι καπιταλιστές (ο Μπιλ Γκέιτς) ή το πολύ ένα μέρος των εταιρειών (φαρμακοβιομηχανίες) αλλά όχι το μεγάλο κεφάλαιο εν γένει. Αυτό δημιουργεί μία στρεβλή κατάσταση αφού την όποια δυσαρέσκεια την καρπώνονται τα λάθος πρόσωπα και πολιτικά σχήματα. Αλλωστε υπάρχει ιστορική εμπειρία με βάση την οποία οι ναζί διέγραψαν ανοδική τροχιά με αντικαπιταλιστική ρητορεία την οποία βεβαίως την είχαν κατάλληλα προσαρμοσμένη ώστε να είναι ακίνδυνη. Παράλληλα δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως ο ναζισμός του Μεσοπολέμου στηρίχτηκε σε ό,τι ανορθολογικό υπήρχε: τον ρατσισμό, τον κοινωνικό δαρβινισμό, ακόμη και στη δοξασία ότι η άρια φυλή προερχόταν από εξωγήινους.

Θα ήταν παράλειψη να μην πούμε πως μαζί με όλα αυτά ελλοχεύει κι ένας άλλος κίνδυνος, αυτή τη φορά από την «άλλη πλευρά». Ο κίνδυνος του ελιτισμού. Της από καθέδρας διδασκαλίας απέναντι στην «πλέμπα». Κανένας δεν πρόκειται να πεισθεί επειδή κάποιος «συγκροτημένος» θα τον επιπλήξει. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί τόσο με τον επίμονο διάλογο σε ατομική βάση όσο και με τις κινηματικές διαδικασίες που μετασχηματίζουν την κοινωνική ψυχολογία. Αλλιώς θα απορούμε βλέποντας την παρακμή της κοινωνίας.

* εκπαιδευτικός, συγγραφέας