Η πανδημία, όπως κάθε κριτική κατάσταση, συγχρόνισε μέριμνες και ρυθμούς καθημερινούς. Τα βλέμματα ήταν στραμμένα στον δημόσιο χώρο και στις καθημερινές εξελίξεις. Αυτά γέμιζαν τη μέρα μας, οργάνωναν και ακόμη οργανώνουν σ’ έναν βαθμό την καθημερινότητά μας.
Ετσι, δύσκολα μπορούσαν να μας διαφύγουν τεκταινόμενα στον δημόσιο χώρο, να περάσουν απαρατήρητα. Σε αντίθεση, ωστόσο, με τις περισσότερες κριτικές καταστάσεις οι οποίες ωθούν στην εμπλοκή στον δημόσιο χώρο, η πανδημία οδηγούσε στην απομάκρυνση από αυτόν, στην αποστασιοποίηση από τους άλλους, στην αναζήτηση καταφυγίου. Μας έκλεισε στον χώρο μας, μας απομόνωσε συχνότατα για να προστατεύσουμε τους εαυτούς μας και να προστατεύσουμε τους άλλους. Στη συνθήκη αυτή όλα τα προσωπικά, πέρα από την υγεία, τη δική μας και των άλλων, πήγαιναν για μετά. Δεν ήταν της παρούσης, τα μεταθέταμε στο μέλλον.
Η διπλή διάσταση της πανδημίας, συνεχής ματιά στον δημόσιο χώρο και κλείσιμο στον προσωπικό χώρο, καλλιέργησε σε κάποιες κυβερνήσεις, και πρώτα απ’ όλα στη δική μας, την ψευδαίσθηση της παντοδυναμίας, της θεόσταλτης ευκαιρίας, ενάντια στα ιδεολογικά μηνύματα των καιρών, να ξεχρεώσει πιστωτές και ομάδες συμφερόντων, να κάνει αυτό που επαγγέλλεται προγραμματικά πιο κομψά: συρρίκνωση και απονεύρωση του δημόσιου χώρου, κονιορτοποίηση της κοινωνίας σε άτομα μεμονωμένα, «ελεύθερα», έξω από θεσμούς και κοινωνικούς δεσμούς, ανασύσταση προσωπικών πελατειακών δικτύων, μεταφορά των κέντρων απόφασης σε ισχυρά οικονομικά συμφέροντα. Η ίδια δεν έχει καμία υποχρέωση σε κανέναν και τίποτε, τον νέο, τον άνεργο, τον αδύναμο, τον ασθενή. Αντίθετα, όλοι αυτοί ας βρουν τη λύση. Ιδέες και συνταγές παμπάλαιες, ρετουσαρισμένες και παρουσιασμένες ως φρέσκες και καινοτόμες.
Ηρθε τώρα η στιγμή της στροφής στον εαυτό. Είμαστε σε μια φάση όπου το βλέμμα στρέφεται από το δημόσιο στο ιδιωτικό, το προσωπικό. Ηρθε η στιγμή, χάρη στο καλοκαίρι, τον τουρισμό, τη μείωση του αριθμού των νοσούντων, να δούμε πού εμείς είμαστε, να σώσουμε οικονομικά, επαγγελματικά ό,τι σώζεται. Πολλοί, οι περισσότεροι, μετά από καιρό, κάνουν τον λογαριασμό με την προσδοκία να σωθεί μέρος της σεζόν, η δουλειά, η επιχείρηση, να επιβιώσουν. Είναι η περίοδος των προσδοκιών, μετά από καιρό κλεισίματος. Τα βλέμματα πια είναι στραμμένα στη δουλειά, στην επιβίωση, στην ελπίδα για κάτι καλύτερο.
Η στροφή στους προσωπικούς μικρόκοσμους δεν σημαίνει διαζύγιο με το Δημόσιο και τα κοινά. Εδώ δεν ισχύει η προσέγγιση του Χότζα, όπως θα ήθελαν κάποιοι, ότι οι πολίτες, τα άτομα γι’ αυτούς, θα συνηθίσουν στα λίγα, στους γλίσχρους μισθούς, στα ακρωτηριασμένα πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα. Το ίδιο δύσκολη είναι η απολιτικοποίηση των νέων μέσω του lifestyle όπως επιθυμούν κάποιοι. Η εθελοδουλία, ακόμη περισσότερο η ιδιώτευση, δεν ήταν ποτέ και ούτε μπορεί να είναι μόνιμες καταστάσεις. Λαθεύουν όσοι θαρρούν ότι καταστάσεις όπως η σημερινή, αυτοπεριορισμού ή ετεροπεριορισμού, θα γίνουν μόνιμες, έξη, δεύτερη φύση, έτσι ώστε η λήψη των αποφάσεων να μείνει αποκλειστικά στα χέρια των διαχειριστών της κάθε λογής εξουσίας.
Το αντίθετο. Η στροφή στον εαυτό και στους μικρόκοσμούς μας είναι μια ευκαιρία για να γλείψουμε τις πληγές μας, να δούμε πού βρισκόμαστε, να δούμε πού θα πάμε. Η οπτική αυτή μας κάνει πιο επιεικείς απέναντι σ’ αυτούς που παίρνουν τις αποφάσεις, που αποφασίζουν για μας, για τη ζωή μας. Ετσι, πρέπει να δούμε και να κατανοήσουμε την αναμονή των πολλών, των περισσότερων συμπολιτών μας, απέναντι σε μέσα που μας ενημερώνουν και σε εκείνους που παίρνουν τις αποφάσεις.
Αναμονή και γνώση. Ολοι γνωρίζουν ότι η κυβέρνηση, ό,τι και να γίνει, έχει έτοιμο το σενάριο του success story. Μένουν οι παραλλαγές ανάλογα με την έκβαση: καλύτερα από πέρσι, είμαστε σε καλό δρόμο, τι θα γινόταν αν δεν ήταν αυτή η κυβέρνηση αλλά οι προηγούμενοι, τα πράγματα θα γίνουν ακόμη καλύτερα… Μόνο που η αναμονή δεν μπορεί να διαρκέσει αιώνια. Και εδώ βρίσκονται η δύναμη και η αδυναμία της κυβέρνησης: προσδοκίες που κάποια στιγμή θα συγκρουστούν με τη σκληρή πραγματικότητα. Γι’ αυτό και το δίλημμα. Εκλογές πριν φτάσει ο λογαριασμός ή αργότερα; Και οι δύο λύσεις έχουν μεγάλα ρίσκα.
* καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πατρών
