• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    16°C 13.2°C / 18.4°C
    0 BF
    83%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    14°C 11.2°C / 15.5°C
    1 BF
    85%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    18°C 16.0°C / 19.3°C
    2 BF
    82%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 6.9°C / 6.9°C
    0 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 15.9°C / 15.9°C
    2 BF
    82%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    11°C 10.3°C / 14.7°C
    1 BF
    87%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    7°C 6.7°C / 7.9°C
    1 BF
    87%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    16°C 14.6°C / 17.9°C
    1 BF
    90%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 13.8°C / 16.9°C
    3 BF
    76%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    11°C 7.9°C / 10.9°C
    1 BF
    87%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    17°C 15.1°C / 18.3°C
    2 BF
    77%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    17°C 15.6°C / 16.8°C
    2 BF
    67%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    19°C 19.4°C / 19.4°C
    2 BF
    75%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    9°C 8.9°C / 9.5°C
    0 BF
    100%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    12°C 9.5°C / 15.6°C
    1 BF
    100%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    17°C 11.8°C / 16.8°C
    1 BF
    75%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    16°C 13.4°C / 18.6°C
    1 BF
    81%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 10.3°C / 13.8°C
    1 BF
    86%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    13°C 11.7°C / 15.5°C
    1 BF
    77%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    8°C 7.8°C / 7.8°C
    1 BF
    90%
EUROKINISSI / ΒΑΣΙΛΗΣ ΡΕΜΠΑΠΗΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η παιδαγωγία ως ιδεολογία

  • A-
  • A+

«Διαφωτισμός είναι η έξοδος του ανθρώπου από την ανωριμότητά του για την οποία φταίει ο ίδιος». Eτσι αρχίζει ο Ιμάνουελ Καντ, γράφοντας το 1784, το περίφημο δοκίμιό του «Απάντηση στο ερώτημα: Τι είναι Διαφωτισμός;» Και κατόπιν αναπτύσσει την κεντρική του θέση, που είναι η προτροπή για αυτόνομη σκέψη την οποία ταυτίζει με την ωριμότητα. Ο Διαφωτισμός λοιπόν ως δυναμική διαδικασία είναι η ανάληψη της ευθύνης να σκεφτόμαστε και να κρίνουμε αυτόνομα – χωρίς καθοδήγηση από άλλους.

Ας αφήσουμε κατά μέρος τα αυστηρά φιλοσοφικά ζητήματα που θέτει ο Καντ με αυτή του τη θέση και προτροπή και ας πάμε κατ’ ευθείαν στο ιστορικό-πολιτικό πλαίσιο. Χωρίς να υπάρχει βέβαια ονομαστική αναφορά σε αυτό το κείμενο του Καντ, όλα τα δημοκρατικά καθεστώτα της εποχής της νεωτερικότητας, δηλαδή της εποχής που έχει ως αφετηρία της τον Διαφωτισμό, θεσπίζονται επί τη βάσει αυτής ακριβώς της καντιανής θέσης. Και μάλιστα κατά τρόπο θα έλεγα «κυριολεκτικό». Με την ηλικιακή έξοδο από τη βιολογική ανωριμότητα, και όχι από μια ανωριμότητα «για την οποία φταίνε οι ίδιοι» αποδεχόμενοι κάποια άνωθεν καθοδήγηση, οι πολίτες μιας δημοκρατικής χώρας αποκτούν πλήρη δικαιώματα και υποχρεώσεις που θεμελιώνονται ακριβώς στο ότι θεωρούνται ικανοί να κρίνουν αυτόνομα.

Εκκινώντας λοιπόν από αυτό το δεδομένο θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε ως «δημοκρατικόμετρο» για τα πολιτικά καθεστώτα τον βαθμό στον οποίο σέβονται την ωριμότητα των πολιτών τους – τη θεμελιακή δηλαδή για τη δημοκρατία ικανότητα των πολιτών να κρίνουν αυτόνομα τα ζητήματα που αφορούν τους ίδιους και την κοινωνία όπου ζουν και εργάζονται. Χρησιμοποιώ τον νεολογισμό «δημοκρατικόμετρο» με μια δόση χιούμορ, αλλά καθόλου σαρκαστικά (όπως κατά κανόνα χρησιμοποιείται ο όρος «αριστερόμετρο»). Το ότι διαθέτουμε «δημοκρατικόμετρο» σημαίνει πως όντως μπορούμε να κρίνουμε τη γνησιότητα της δημοκρατικότητας κάποιου καθεστώτος, που τυπικά είναι δημοκρατικό, σύμφωνα με τούτο το γενικό κριτήριο.

Η προσέγγιση αυτή, παρ’ ότι έχει ως αφετηρία κάποιες στοιχειώδεις αρχές του Διαφωτισμού και του πολιτικού φιλελευθερισμού, πιστεύω πως φωτίζει κατά τρόπο ιδιαίτερα αποκαλυπτικό σημαντικές πτυχές της ταξικής ανισότητας στις καπιταλιστικές κοινωνίες καθώς και των εξουσιαστικών πρακτικών που τη συνοδεύουν. Η ταύτιση της ιδιότητας του ενήλικου πολίτη με τη διανοητική αυτονομία προϋποθέτει ότι η ωριμότητα δεν είναι μόνο βιολογική, αλλά και διανοητική. Που με τη σειρά του εξηγεί γιατί η εξασφάλιση της στοιχειώδους εκπαίδευσης για όλους τους πολίτες είναι θεμελιώδης δημοκρατική αρχή.

Εως εδώ καλά. Τα ουσιαστικά ζητήματα όμως που αφορούν την ταξική ανισότητα και την άσκηση εξουσίας τίθενται από τη στιγμή που η ιδιότητα του «μορφωμένου πολίτη» απολυτοποιείται και προσλαμβάνει ιδεολογικό χαρακτήρα. Οταν ταυτίζεται απόλυτα η αυτονομία της κρίσης με την εκπαίδευση, σημαίνει ότι «λιγότερη» εκπαίδευση συνεπάγεται και «λιγότερη» αυτονομία της κρίσης.

Σύμφωνα με αυτό το ιδεολόγημα λοιπόν, ακόμη και αν τυπικά δεχόμαστε πως όλοι οι ενήλικοι πολίτες έχουν ίσα δικαιώματα, «ας μη γελιόμαστε, δεν είναι όλοι το ίδιο ώριμοι να κρίνουν, οι πιο μορφωμένοι είναι πιο ώριμοι». Δεδομένων των ταξικών ανισοτήτων που ενυπάρχουν στις ουσιαστικές δυνατότητες για μόρφωση, τούτο αυτομάτως αναπαράγει τις εν λόγω ανισότητες προσκολλώντας σε δαύτες το επιπρόσθετο χαρακτηριστικό της διάκρισης ως προς την κριτική ικανότητα: «…αυτοί που είναι φτωχοί κάνουν λάθος επιλογές σε κρίσιμες στιγμές».

Δημιουργείται κατ’ αυτόν τον τρόπο μια ιδεολογική αναπαράσταση της κοινωνίας, σύμφωνα με την οποία η μεγάλη μάζα των «απλών ανθρώπων», παρ’ ότι ενήλικοι και τυπικά αυτόνομοι πολίτες, «στην πραγματικότητα» δεν είναι και τόσο ώριμοι να κρίνουν για όσα τους αφορούν. Χρειάζονται διαρκή διαπαιδαγώγηση.

Επομένως το πρόβλημα δεν συνίσταται απλώς στο ότι ορισμένα πολιτικά καθεστώτα είναι λιγότερο δημοκρατικά επειδή υποτιμούν την ωριμότητα των πολιτών τους. Ο καπιταλισμός εν γένει, αλλά ιδίως στη νεοφιλελεύθερη φάση του όπου η συρρίκνωση της δημόσιας και δωρεάν παιδείας τείνει να καθιστά τις ανισότητες ευκαιριών στην εκπαίδευση ακόμη εντονότερες, είναι βαθύτατα αντιδημοκρατικός στον βαθμό ακριβώς που στηρίζεται στο ιδεολόγημα του διπόλου: «μορφωμένη ελίτ / αμόρφωτη μάζα». Στον καπιταλισμό τίθεται διαρκώς και εμπράκτως σε αμφισβήτηση το ότι όντως οι «απλοί πολίτες» έχουν επιτύχει την καντιανή «έξοδο από την ανωριμότητα».

Στην εποχή της πανδημίας, όπου οι συνθήκες έχουν οδηγήσει στην εξαιρετικά επικίνδυνη πολιτική κατάσταση να συγχέεται διαρκώς η επιστημονική γνώση των ειδικών με την άσκηση πολιτικής εξουσίας, το ιδεολόγημα περί απαραίτητης παιδαγωγίας των ανεύθυνων και ανώριμων μαζών εκφράζεται πλέον ρητά. Εξ ου και το ότι για ορισμένα από τα μέτρα που ισχύουν δηλώνεται τώρα ευθέως πως έχουν παιδαγωγικό χαρακτήρα.

 * καθηγητής της Κοινωνικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η θεωρία των δύο άκρων ως κυρίαρχη ιδεολογία
Μετά τα συγκλονιστικά γεγονότα στο ΕΠΑΛ Σταυρούπολης, υπουργεία, κυβερνητικοί εκπρόσωποι και μέλη της κυβέρνησης είναι ανίκανοι να αρθρώσουν μία λέξη καταδίκης του ναζιστικού φαινομένου στα σχολεία χωρίς να...
Η θεωρία των δύο άκρων ως κυρίαρχη ιδεολογία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η κρίση της γνωσιακής ηγεμονίας
Οι τρεις διαστάσεις της ηγεμονίας αντιστοιχούν λοιπόν στα τρία «επίπεδα» που συναποτελούν τον κοινωνικό σχηματισμό σύμφωνα με την κλασική μαρξιστική θεωρία: οικονομία, πολιτική, ιδεολογία.
Η κρίση της γνωσιακής ηγεμονίας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Κάθε χρονιά που ανοίγουν τα σχολεία αλλά (και) φέτος…
Τον τελευταίο χρόνο, που τα σχολεία δεν άνοιξαν ουσιαστικά ποτέ, ένα κλίμα απαισιοδοξίας και κατήφειας απλώθηκε παντού. Είχε προηγηθεί και μισή ακόμα σχολική χρονιά χαμένη και το εκπαιδευτικό πρόβλημα έγινε...
Κάθε χρονιά που ανοίγουν τα σχολεία αλλά (και) φέτος…
ΑΠΟΨΕΙΣ
Σκοταδισμός και νεοφιλελευθερισμός
Οι επιστημονικές προγνώσεις για την εξέλιξη της πανδημίας δεν είναι ιδιαίτερα αισιόδοξες. Το ζήτημα συνεπώς του εμβολιασμού του συνόλου του πληθυσμού καθίσταται κρίσιμο.
Σκοταδισμός και νεοφιλελευθερισμός
ΑΠΟΨΕΙΣ
Εμβολιασμοί, υποχρεωτικότητα και Αριστερά
Ο υποχρεωτικός καθολικός εμβολιασμός, αν επιβληθεί, δεν θα είναι πιο καταπιεστικό μέτρο από την υποχρεωτική χρήση μάσκας σε κλειστούς χώρους ή, για...
Εμβολιασμοί, υποχρεωτικότητα και Αριστερά
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι πανελλαδικές εξετάσεις ως «άγιο δισκοπότηρο» της ελληνικής εκπαίδευσης
Στο εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας μας δεν υπάρχει καθόλου το ταξίδι, υπάρχει μόνο ο προορισμός. Από το προνήπιο ένα παιδί αντιμετωπίζεται ως ένας ακόμα υποψήφιος για την εισαγωγή του στην τριτοβάθμια...
Οι πανελλαδικές εξετάσεις ως «άγιο δισκοπότηρο» της ελληνικής εκπαίδευσης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας