Με αφορμή τα πρόσφατα επεισόδια βίας ακούστηκαν βίαιες εκφράσεις ένθεν κακείθεν και κάποια ψελλίσματα για τη δημοκρατία. Εχουμε ακούσει κι άλλες φορές ότι «η δημοκρατία μας είναι ισχυρή» και ότι «η δημοκρατία δεν τρομοκρατείται». Τέτοιες διαπιστώσεις δεν αρκούν για την υπεράσπισή της και την ενδυνάμωσή της.
Σήμερα μάλιστα που παγκοσμίως απειλείται από ορατές και αόρατες δυνάμεις. Εκλογείς, κόμματα και κυβερνήσεις κινούνται στη σκηνή σ’ ένα έργο που παίζεται κατ’ επανάληψη. Οι εκλογείς και τα μέλη των κομμάτων όλο και λιγότερο συμμετέχουν στις εσωκομματικές διαδικασίες, οι βουλευτές είναι εντολοδόχοι των κυβερνήσεων και οι κυβερνήσεις καλούνται (υποχρεούνται) να εφαρμόσουν προγράμματα που έρχονται από άλλα κέντρα αποφάσεων. Υπερεθνικοί θεσμοί σε αγαστή συνεργασία με τις αγορές κανονίζουν τον βηματισμό χωρών και λαών. Εκπονούν σχέδια, στέλνουν οδηγίες και υφαρπάζουν την εξουσία.
Παραζαλισμένοι οι πολίτες μένουν στη γωνία παθητικοί θεατές ενός «έργου» κακόγουστου και επικίνδυνου. Χάνουν την εμπιστοσύνη τους στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία περιμένοντας τους βαρβάρους. Απονευρωμένη δημοκρατία, αποσαθρωμένοι θεσμοί και καλπάζων λαїκισμός είναι μείγμα που μπορεί να εγκαθιδρύσει τον αυταρχισμό και την απολυταρχία. Τα «Πολιτικά» του Αριστοτέλη αλλά και η Ιστορία το επιβεβαιώνουν.
Οι πολιτικές ελευθερίες περιορίζονται και σιγά σιγά οδηγούμαστε σε μια καινούργια «κανονικότητα» όπως την αποκαλούν και την ευαγγελίζονται. Οργουελικές συνθήκες σε λίγο θα είναι καθεστώς.
Οσο, όμως, καίριες και αν είναι οι διαπιστώσεις, χρησιμότερες είναι οι διέξοδοι απ’ αυτή την κατάσταση. Αλάθητος σύμβουλος, η ιστορική γνώση. Μας το φωνάζει ο Θουκυδίδης: «κτήμα ες αεί». Βέβαια, η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά διδάσκει, άλλο αν εμείς δεν διδασκόμαστε. Δεν τη συμβουλευόμαστε, δεν τη μελετάμε για να βγάλουμε χρήσιμα συμπεράσματα. Παραζαλισμένοι από τον ξέφρενο ρυθμό της επικαιρότητας, τη συνεχή και ακατάσχετη πληροφόρηση -κατασκευασμένη ή πραγματική-, κοιτάζουμε τις εξελίξεις, την ίδια μας τη ζωή, σαν να μη μας αφορά. Η ιστορική γνώση με τις αναλογίες γεγονότων και καταστάσεων μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε και να ερμηνεύσουμε προβλήματα του καιρού μας και να βρούμε τις κατάλληλες λύσεις.
Η γνώση και η πληροφορία δεν έρχονται πακέτο προς παραλαβή, αλλά είναι θέματα προς εξέταση. Σήμερα το διαδίκτυο κατακλύζεται από ειδήσεις και απλές πληροφορίες που πολλές φορές μοιάζουν με φερτά υλικά. Ας μην τα δεχόμαστε χωρίς να εξετάζουμε την πηγή τους και την αλήθεια τους. Συχνά η ποσότητα δεν συμβαδίζει με την ποιότητα. Γι’ αυτό θα έλεγα να δίνουμε περισσότερη προσοχή στην έντυπη δημοσιογραφία με τα επώνυμα ρεπορτάζ και τα αναλυτικά άρθρα, όπου η άποψη στηρίζεται από το επιχείρημα.
Με τις πράξεις μας και τις παραλείψεις, με τον λόγο μας και με τη σιωπή μας, με την αντίδραση ή την ανοχή μας κάνουμε τις επιλογές μας που ισοδυναμούν με μικρές εκλογές. Είναι μια μικρογραφία των πολιτικών εκλογών, αρκεί οι επιλογές μας να είναι συνειδητές. Η σοφία του λαού, που πολλοί την επικαλούνται για να εξηγήσουν ένα εκλογικό αποτέλεσμα, δεν είναι φυσική ιδιότητα, ούτε κληρονομημένη αρετή, αλλά αποτέλεσμα καθημερινού αγώνα με τον εαυτό μας και με τους άλλους.
Κι αυτοί οι άλλοι δεν είναι κάποιος αριθμός, ένα απρόσωπο πλήθος, είναι οι συνάνθρωποί μας που μαζί τους συνεργαζόμαστε, ονειρευόμαστε, αγωνιζόμαστε. Είναι αυτός ο τρόπος συνύπαρξης που δίνει νόημα στην έννοια του πολίτη και του υπεύθυνου μέλους της κοινωνίας. Χωρίς αυτές τις αξίες θα γίνει η ζωή μας αβίωτη γιατί θα επικρατούν η αλαζονεία, η εκμετάλλευση, η ανισότητα και τέλος ο αυταρχισμός.
Μαζί τους θα κερδίσουμε τη ζωή, θα στηρίξουμε το παρόν και θα διασφαλίσουμε το μέλλον. Η ενεργός συμμετοχή μας σε μια οργάνωση πολιτική ή όχι, όπου καλλιεργείται η συνεργασία και λειτουργεί ο διάλογος, αποτελεί υποθήκη για τη δημοκρατία.
Η ιδέα της δημοκρατίας γίνεται πολίτευμα μόνον αν την ασκούμε και την υπερασπιζόμαστε.
Ας μην πούμε ποτέ «εγώ θα φέρω τη λύση;». Ο καθένας μας είναι υπεύθυνος για τον εαυτό του, για τη χώρα του, για τον κόσμο ολόκληρο. Η συναίσθηση της ευθύνης διαμορφώνει τον μέσα μας κόσμο, σφυρηλατεί άρρηκτους δεσμούς με τους άλλους και οικοδομεί μια ανθρωπότητα συμπαγή, ενιαία, με διασφαλισμένη τη ζωή και την ευτυχία των ανθρώπων.
Αν όλα αυτά φαίνονται μακρινά και μεγάλα, ας αρχίσουμε από τα μικρά και καθημερινά: ας αντιδράσουμε στις παράνομες και παράλογες εντολές, ας αντισταθούμε στην αδιαλλαξία και στη βαναυσότητα. Ας είμαστε καχύποπτοι μπροστά στο δίλημμα «ελευθερία ή ασφάλεια». Μπορούμε να τα έχουμε και τα δυο – και ελευθερία και ασφάλεια.
* φιλόλογος-συγγραφέας
