25η Μάρτη: Ιστορικά Γεγονότα και Σύμβολα

Παρακολουθώντας κανείς τις αντεγκλήσεις στο Διαδίκτυο για την Ελληνική Επανάσταση αλλά και σχετικές διαδικτυακές συζητήσεις από κατά τα άλλα «σοβαρούς ανθρώπους», δεν μπορεί παρά να απορεί γιατί τέτοια εξέγερση όταν γεννώνται ή καταστρέφονται «μύθοι» σε τούτη τη χώρα.

Η ιστορική μνήμη των γεγονότων , σαν πνευματικός διάλογος, σαν δημιουργική αναμέτρηση προς τον κανόνα του χρέους και όχι σαν αφετηρία στείρας προγονολατρείας και κενών κομπασμών δεν έχει τόση σημασία όμως αν συντηρείται στα ίδια τα έργα, ή στους «μύθους» (σαν αφήγηση όχι σαν ψέμα) και στην ίδια τη γλώσσα των Ελλήνων.

Άρα προς τι ο θόρυβος όταν μάλιστα η «εθνική μας ευαισθησία» εξαντλήθηκε πριν αρκετό καιρό στη λέξη «συνωστισμός» και όχι στην κατά πολύ σοβαρότερη παράλειψη να δεχτούμε για παράδειγμα ότι εμείς φυλακίσαμε Ήρωες του ’21 ως ..ανταμοιβή για τις θυσίες τους.

Είναι ασφαλώς προφανές ότι οι προτείνοντες τους «συνωστισμούς» και τους «Αλβανούς-αρβανίτες ήρωες του ‘21» το πράττουν δι’ ίδιαν προβολή και εμείς προτείνω στο εξής να τους αγνοούμε, διότι τα λεγόμενα τους (έστω και εάν ήταν αληθινά γεγονότα) στερούνται της όποιας πραγματικής σημασίας για τους πιο κάτω λόγους.

Η επιτάχυνση της ροής της Ιστορίας κατά τα τελευταία χρόνια, που επιφέρει μεταξύ άλλων αλλοίωση του συστήματος αναφοράς με το οποίο πολλές ανά τον κόσμο γενεές γαλουχήθηκαν, φέρνει όλους μας σε μια πρωτόγνωρη αμηχανία ως προς την προσέγγισή της. Ίσως να φτάσαμε εδώ μένοντας παρατηρητές μιας Ιστορίας που ξαναγράφεται από άλλους νικητές, άλλων πολέμων. Ίσως ακόμη και η Ιστορία που κάποτε γράψαμε ως “νικητές” να μην είναι πλέον ανθεκτική στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, και της πολιτικής ορθότητας.

Ένα μοιάζει σίγουρο: Η Ιστορία, όπως τη γνωρίζαμε, αμφισβητείται. Νέες εθνικές ταυτότητες δημιουργούνται με κριτήριο τις όποιες “ισορροπίες”. Όσα πιστεύαμε ως γεγονότα, “στρογγυλεύονται” δια μέσω μιας πολιτικά ορθής γενίκευσης, μέχρις ότου ξεχαστούν ή αλλοιωθούν σημαντικά. Και αν η δική μας γενιά, επιχειρεί, έστω, να υποψιαστεί τι πραγματικά συμβαίνει, οι νεότερες κινδυνεύουν να υποταχτούν, χωρίς ουσιαστική επιλογή, στη δύναμη της εικόνας, στην εξουσία της “πληροφορίας” και τελικά στην υποτίμηση του χρόνου και της Ιστορίας. Μετά το «τέλος της Ιστορίας» έρχεται άραγε και το «τέλος της Σκέψης»;

Η εικόνα των γεγονότων αλλάζει ανάλογα με το ποιος γράφει κάθε φορά την Ιστορία.. Για αυτό, καταφεύγω στα σύμβολα και όχι τόσο στα γεγονότα, προκειμένου να προβληματιστώ επί της ανασύνθεσης ενός ταυτοποιητικού συστήματος αξιών, που αν και δεν πρέπει να χτίζεται ολόκληρο πάνω στην υποτιθέμενη βαρβαρότητα των άλλων, εξακολουθεί να ταυτοποιεί το λαό μας με το ωραίο, το μεγάλο και το αληθινό των αναλλοίωτων αξιών.

Τα συναισθήματα που οι πράξεις γεννούν είναι ανεξάρτητα από τα γεγονότα, και αυτό γιατί ακόμη και αν δεν έχουμε βιώσει, για παράδειγμα, με βίαιο τρόπο την απώλεια της ελευθερίας μας, αντιλαμβανόμαστε το αγαθό της με ένα σύμφυτο τρόπο. Ο οποίος μάλιστα είναι ανεξάρτητος από τον τρόπο απώλειας της ελευθερίας, και προκαλεί την ίδια αντίδραση, είτε προέρχεται από τον “Τούρκο κατακτητή” είτε από τον “Έλληνα κοτζαμπάση”. Επομένως, έτσι ειδωμένο, δεν έχει καμία σημασία αν για κάποιους τα τρία κακά της προεπαναστατικής εποχής ήταν οι Κοτζαμπάσηδες, οι Επίσκοποι και οι Τούρκοι μ’ αυτή τη σειρά.

Αρκεί η αντίληψη του συμβόλου της θυσίας ως μέσου για την πραγμάτωση της πορείας του ατόμου και των λαών, στην εξέλιξη των αξιών που είναι πάνω από τα γεγονότα, πάνω από την ίδια τη ζωή, των αξιών που αποτελούν μέρος του “εν αρχή όντα Λόγου”.

Χωρίς να αμφισβητεί κανείς το ρόλο της διδασκαλίας της Ιστορίας στις προηγούμενες γενιές, στη διαμόρφωση της Ιστορικής μας ταυτότητας, αναζητούμε την εξέλιξή του σε μια εποχή που το σύνολο του κόσμου εξελίσσεται με ραγδαίους ρυθμούς. Ας σκεφτούμε νηφάλια: Οι διηγήσεις του Ομήρου, αλλά και τόσες άλλες άλλων πολιτισμών, έχουν πρωτίστως αξία ως ιστορικές αναφορές; Ασφαλώς και όχι. Συμβάλλουν λιγότερο στη διαμόρφωση εθνικής και πολιτισμικής ταυτότητας από ότι “ιστορικά ακριβείς” διηγήσεις; Και πάλι όχι, και για το λόγο αυτό άλλωστε μελετώνται ακόμη, και μάλιστα από λαούς που “δεν τους ανήκουν”, και η αξία τους αναγνωρίζεται σε όλη την έκταση της γνωστής μας Ιστορίας. Τι σημασία έχει αν οι μύθοι που διαπαιδαγωγούν τα μικρά παιδιά είναι του Αισώπου, του Φαίδρου ή του (Jean de la) Fontaine; Μάλλον μικρή, γιατί αξία στη διαπαιδαγώγηση έχουν τα σύμβολα και όχι η πατρότητά τους.

Ισχυρίζομαι ότι η πρόκληση για τη διαμόρφωση και την εξέλιξη της Ιστορικής ταυτότητας ενός λαού δεν βρίσκεται στην παράθεση γεγονότων, αλλά στη χρήση των συμβόλων που βρίσκονται πίσω από αυτά. Η διήγηση των γεγονότων, εξάλλου, γίνεται ως γνωστόν από τον νικητή, ενώ τα σύμβολα, ακόμη και αν πρόσκαιρα ο νικητής τα φέρει στα μέτρα του, είναι δρόμοι για την προσέγγιση των αναλλοίωτων αξιών.

Αυτή είναι σήμερα η πρόκληση όχι μόνο της εκπαίδευσης αλλά και ολόκληρου του πολιτισμού των ανθρώπων: να εξελίξουμε τους όρους της παγκόσμιας συνύπαρξης αναδεικνύοντας τις αξίες μας μέσα από τα σύμβολα, που είναι πιο ανθεκτικά από τα γεγονότα.

Αυτή θα είναι ή δεν θα είναι η δική μας επανάσταση. Οι επόμενες γενιές θα μας κρίνουν για τις κατακτήσεις μας στη δημιουργία νέων οραμάτων στους νέους, όχι για τις γελοίες κοκορομαχίες μας αν η 16η ή η 25η του Μάρτη είναι η πραγματική ημερομηνία έναρξης της Επανάστασης.

* Ομότιμος Καθηγητής ΕΜΠ, π. Πρύτανης