Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
  • Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 13.9°C / 17.2°C
    4 BF
    48%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 17.0°C / 18.9°C
    1 BF
    55%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    16°C 13.3°C / 18.0°C
    4 BF
    42%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    15°C 11.7°C / 18.0°C
    3 BF
    27%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    15°C 15.0°C / 15.0°C
    4 BF
    77%
  • Βέροια
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 15.6°C / 16.0°C
    2 BF
    33%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 16.0°C / 16.0°C
    0 BF
    33%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    15°C 11.7°C / 18.0°C
    4 BF
    42%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 12.2°C / 15.0°C
    4 BF
    67%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    14°C 13.9°C / 15.0°C
    4 BF
    58%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 13.0°C / 14.4°C
    7 BF
    71%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    12°C 11.7°C / 11.7°C
    2 BF
    81%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    19°C 19.0°C / 19.0°C
    2 BF
    59%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 18.0°C / 18.0°C
    3 BF
    45%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    18°C 16.7°C / 18.3°C
    2 BF
    43%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.0°C / 20.6°C
    3 BF
    52%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 12.8°C / 15.0°C
    3 BF
    51%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 11.7°C / 14.0°C
    3 BF
    67%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    16°C 15.6°C / 15.6°C
    1 BF
    77%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 16.0°C / 16.0°C
    1 BF
    33%
Διακρίσεις και καταστολή στην εποχή του Covid-19: Η ευαλωτότητα της Δημοκρατίας 
ANDREW MILLIGAN / PA VIA AP

Διακρίσεις και καταστολή στην εποχή του Covid-19: Η ευαλωτότητα της Δημοκρατίας 

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

«Αφήστε τα όπλα, σταματήστε τους βομβαρδισμούς, τερματίστε τις αεροπορικές επιδρομές… Επειδή ο ιός δεν ενδιαφέρεται για εθνικότητα, φατρία ή πίστη». Με αυτά τα λόγια, στις 23 Μαρτίου 2020, ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες έκανε έκκληση για παγκόσμια κατάπαυση πυρός προκειμένου να δοθεί προτεραιότητα στη συλλογική δράση και συνεργασία ενόψει της απειλής του Covid-19.

«Ανεξάρτητοι εμπειρογνώμονες του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου έχουν προειδοποιήσει για την αύξηση των επιθέσεων και των δολοφονιών προασπιστών των δικαιωμάτων, όπως ακτιβιστών και δημοσιογράφων. Η πανδημία έχει δημιουργήσει μεγαλύτερη φτώχεια, αυξανόμενες ανισότητες, διαρθρωτικά και άλλα αυξανόμενα κενά στην προστασία των κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων», επισημαίνει σε πρόσφατη δήλωσή του ο βοηθός του Γενικού Γραμματέα Φαμπρίτσιο Ότσιλντ. Η αύξηση των μεροληπτικών διακρίσεων εις βάρος των μειονοτήτων σε αρκετές χώρες εν μέσω πανδημίας, στέλνει το μήνυμα ότι δεν έχει υιοθετηθεί πραγματική εκεχειρία και ότι, αντίθετα, ο ιός τροφοδοτεί την βιαιότητα και την ξενοφοβία.

Στα καθ’ ημάς, η Ελλάδα κατατάσσεται στην κατηγορία των κρατών όπου καταγράφηκαν «μείζονες δημοκρατικές παραβιάσεις» από τον Μάρτιο έως τον Δεκέμβριο του 2020 με επίκληση στην προστασία από τον ιό. Σύμφωνα με το ινστιτούτο V-Dem του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου του Γκέτεμποργκ, η Ελλάδα αποτελεί ουραγό της Ευρώπης (μαζί με τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και τη Σερβία) στον σεβασμό των δημοκρατικών προτύπων την περίοδο της πανδημίας.

Σε αυτό το κείμενο θα προσπαθήσουμε να κάνουμε μια κοινωνικοπολιτική ανάλυση, εκμεταλλευόμενοι την γνώση που μας παρείχαν περασμένες γενιές ακαδημαϊκών, ώστε να κατανοήσουμε την πρωτόγνωρη για τον αιώνα μας, κατάσταση. Ο Μισέλ Φουκώ, φιλόσοφος και ιστορικός όπως και ο Έρβιν Γκόφμαν, διακεκριμένος κοινωνιολόγος του 20ου αιώνα, ανέπτυξαν αξιοσημείωτες θεωρίες πάνω σε άλυτα κοινωνικά ζητήματα που ακόμα καταφέρνουν και προβληματίζουν. Θα ανατρέξουμε σε κάποιες από αυτές για μια αποσαφήνιση ορισμένων βασικών αρχών της κοινωνικής μας δομής. 

Ο Μισέλ Φουκώ, ασκώντας κριτική πάνω στον μετασχηματισμό των μηχανισμών εξουσίας τον18ο και 19ο αιώνα στην Ευρώπη, δηλαδή τηναλλαγή της Μοναρχίας (sovereignty) σε μια θέσπιση κυβερνητικότητας ή «σύγχρονης καθοδηγητικής εξουσίας» (governmentality), εξετάζει ενδελεχώς την έννοια της βιοεξουσίας (biopower), ένα συνονθύλευμα μηχανισμών μέσω των οποίων τα βασικά βιολογικά χαρακτηριστικά του ανθρώπινου είδους αποτελούν αντικείμενο μελέτης για την επιτέλεση μιας πολιτικής στρατηγικής. Οι μηχανισμοί αυτοί ονομάστηκαν βιοπολιτική (biopolitics) η οποία αποτέλεσε κυβερνητική παρέμβαση πάνω στον δημόσιο βίο από τον 18ο αιώνα και μετά.

Η αναλογική μέτρηση γεννήσεων και θανάτων, το ποσοστό αναπαραγωγής, η γονιμότητα ενός πληθυσμού είναι κάποια από τα παραδείγματα βιοπολιτικής εξουσίας για τα οποία έκανε λόγο ο Φουκώ. Οι πρώτοι δημογράφοι αρχίζουν να μετρούν αυτά τα φαινόμενα με στατιστικούς όρους. Αρχίζουν να παρατηρούν τις περισσότερο ή λιγότερο αυθόρμητεςτεχνικές που ο πληθυσμός χρησιμοποιούσε για τον έλεγχο του ποσοστού των γεννήσεων.

Βλέπουμε επίσης την αρχή μιας πολιτικής ναταλιστών, που σχεδιάζει να παρέμβει σε όλα τα φαινόμενα που σχετίζονται με τις γέννες. Ωστόσο, το κράτος δεν ενδιαφέρεται πλέον μόνο για την γονιμότητα αλλά και για την θνησιμότητα αφού μετά από την μεγάλη πανδημία της Μαύρης Πανώλης(1347 - 1351),το κυνήγι των μαγισσών στα Μεσαιωνικά χρόνια, την Ισπανική Γρίπη το 1918, δύο παγκόσμιους πολέμους, καθώς  και όλη την φρίκη του Ολοκαυτώματος και του Ψυχρού Πολέμου, οι επιπτώσεις υπήρξαν καταστρεπτικές για τον συνολικό Ευρωπαϊκό πληθυσμό και ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ξεκίνησε να αποτελεί ένα παγκόσμιο σύνθημα συσπείρωσης.
Συνεπώς, η Υγεία αποτέλεσε ένα πολιτικό πρόβλημα που απαιτούσε κρατικό έλεγχο.

Το θεμέλιο για την προστασία της δύναμης του σύγχρονου κράτους και την αύξηση των παραγωγικών οικονομικών δυνάμεων τουήταν η θέσπιση της δημόσιας υγείας. Αν ο εργάτης δεν είναι υγιής, κατατάσσετε ως ασύμφορος, μη αποδοτικός και δεν αποτελεί εκμεταλλεύσιμο σώμα για παραγωγή πλούτου. Οι σχέσεις εξουσίας που αναπτύσσονται μεταξύ του κράτους και των πολιτών,βρίσκονται σε μια αλληλουχία αναγκαιότητας, εξάρτησης που ποτέ όμως δεν είναι ισότιμη. Η επιστήμη, η υγεία και τα τεχνολογικά της εργαλεία έχουν ήδη ενσωματώσει συγκεκριμένες κοινωνικές αφηγήσεις, δεν τίθενται σε θέση ουδετερότητας και αποτελούν μεροληπτικές κατηγορίες. Περιέχουν πάντα, και συνήθως αποκρύπτουν, σχέδια για την αναμόρφωση της ανθρωπότητας.

Ο Φουκώ προειδοποίησε ότι η δημόσια υγεία απειλεί τις αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Το πολιτικό μας σύστημα, υποστήριξε, εξαρτάται από το να φανταζόμαστε ο ένας τον άλλον ως πολίτες που επεξεργάζονται συλλογικούς κανόνες για την προστασία των δικαιωμάτων μας. Η αντίληψή μας για τη δημόσια υγεία, ωστόσο, μας κάνει να σκεφτόμαστε ο ένας τον άλλον ως θύματα και φορείς μετάδοσης. Οι εκκλήσεις για επιστήμη και υγεία αναστέλλουν τα δικαιώματά μας και τον λόγο της δημοκρατικής διαδικασίας.

Οι ειδικοί σε αυτούς τους τομείς είναι όλο και περισσότερο εξουσιοδοτημένοι, όχι μόνο να αναστέλλουν την ελευθερία μας σε προσωρινές κρίσεις, αλλά και να ενεργούν ως πειθαρχική δύναμη (disciplinarypower) στην καθημερινή μας ζωή, αναδιαμορφώνοντας τη συμπεριφορά και την ταυτότητά μας. Τα σχολεία, οι χώροι εργασίας και (θα μπορούσε να προστεθεί σήμερα) τα κοινωνικά μέσα μαζικής δικτύωσης είναι όλα «πεδία» στα οποία η δύναμη ασκείται σε μικρές αλλά συσωρευτικές πράξεις «κυριαρχίας» που συχνά ξεφεύγουν από την αντίληψή μας. Για παράδειγμα, το Facebook αναπλάθει τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται απόψεις. Σκεφτείτε τώρα, πως οι πολιτικές πλατφόρμες ασκούν εξουσία. 

Σύμφωνα με την θεωρία του Γκόφμαν, ο άνθρωπος υποδύεται πολλαπλούςρόλους ανάλογα με το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο βρίσκεται. Οι ρόλοι είναι κατευθυντήριες γραμμές, προσδοκίες που έχουμε για τον εαυτό μας και προσδοκίες που χτίζονται από άλλους για εμάς. Ο Γκόφμαν κατανοεί την ανθρώπινη κοινωνική αλληλεπίδραση σαν ένα θεατρικό έργο που έγινε στη σκηνή για ένα κοινό. Σύμφωνα με τη σκέψη του Γκόφμαν, οι άνθρωποι εκτελούν ρόλους ο ένας για τον άλλον και το σημείο κοινωνικής αλληλεπίδρασης έχει πάντα σκοπό- τουλάχιστον εν μέρει –την διατήρηση μιας επιτυχημένηςκοινωνικότητας που ανταποκρίνεται στις προσδοκίες, δηλαδή την ικανοποίηση του κοινού.

Ένα αξιόλογο ερώτημα εδώ θα ήταν ποιο είναι μέρος του ρόλου και ποιο δεν είναι. Με άλλα λόγια, τι βλέπει το κοινό και τι δεν βλέπει. Ο Γκόφμαν έκανε λόγο για διαχωρισμό μεταξύ προσκήνιου και παρασκήνιου. Το πρώτο είναι το σημείο όπου βρίσκεται το κοινό και όπου παίζεται η παράσταση, ενώ το δεύτερο είναι εκεί όπου ο ερμηνευτής μπορεί να αποποιηθεί τους “θεατρινισμούς”. Συχνά τα πράγματα που κάνουμε στα παρασκήνια καταστρέφουν εντελώς την απόδοση που προσπαθούμε να διατηρήσουμε μπροστά σε άλλους.

Ο Φουκώ επέμεινε ότι τα ολοκληρωτικά καθεστώτα του 20ού αιώνα είχαν χρησιμοποιήσει τη δημόσια υγεία ως κάλυψη για να επιδιώξουν συμφεροντολογικούς σκοπούς. Το ναζιστικό καθεστώς διέπραξε γενοκτονία και μαζική ευθανασία στο όνομα της φυλετικής υγιεινής καιοι Σοβιετικοί φυλάκισαν τους διαφωνούντες σε ψυχιατρικά άσυλα.Για τον Φουκώ, αυτός ο ρατσισμός συνδέεται ρητά με τη βιοεξουσία και υποστηρίζει ότι η χρήση αυτής, ενσωματώνει τον ρατσισμό στον ιστό του κράτους.

«Ο ρατσισμός καθιστά δυνατή τη δημιουργία σχέσης μεταξύ της ζωής μου και του θανάτου του άλλου που δεν αποτελεί στρατιωτική ή πολεμική σχέση αντιπαράθεσης, αλλά σχέση βιολογικού τύπου: ‘’Όσο πιο κατώτερα είδη πεθαίνουν, όσο πιο αφύσικα άτομα εξαλείφονται, τόσο λιγότεροι εκφυλισμοί θα υπάρχουν στο είδος ως σύνολο, και τόσο περισσότερο εγώ -ως είδος παρά σαν άτομο- μπορώ να ζήσω,τόσο πιο ισχυρό και πιο ενεργητικό θα είμαι’’».

Χρησιμοποιώντας την ανάλυση του Γκόφμαν, ένας εύστοχος σχολιασμός θα ήταν ότι με πρόσχημα την πανδημία, οπορτουνιστικοί κυβερνητικοί ταγοί ανά τον κόσμο, υποδύονται ρόλους στο προσκήνιο όπου αποτελούν τεχνικές αντιπερισπασμού για αυτά που γίνονται παρασκηνιακά. Κερδίζοντας λοιπόν μια εικονική συναίνεση από το κοινό μέσω της ερμηνείας τους, δρουν, κηρύσσοντας έναν μεροληπτικό πόλεμο, κοινωνικού αποκλεισμού, βιοεξουσίας, υγειονομικού ρατσισμού - μπαίνοντας σε δίπολα καθαρότητας, μιαρότητας - πάνω σε περιθωριοποιημένες και κατατρεγμένες κοινότητες (αλλόθρησκοι, μετανάστες, ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, γυναίκες). 

Εκείνοι που διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο όσον αφορά τον COVID-19 είναι μερικοί από τους λιγότερο ισχυρούς. Η πανδημία εξελίχθηκε σε μια πολυσήμαντη συζήτηση για την κατανομή της εξουσίας στην κοινωνία - κεντρική κυβέρνηση έναντι τοπικής αυτοδιοίκησης, νέοι έναντι ηλικιωμένων, πλούσιοι έναντι φτωχών, λευκοί έναντι μαύρων, υγεία έναντι της οικονομίας. Με αφορμή την προστασία του πολίτη απέναντι σε έναν ιό, κυβερνήσεις κορδώνονται σαν δεσποτικοίηγεμόνες, πλάθοντας εκ νέου νομοθεσίες όπου επιτρέπουν σε νομικό επίπεδο την κυβερνητική καταπίεση, καταδίωξη ανθρώπων στο περιθώριο και ωθούν κοινωνίες σε ένα κράτος διακρίσεων. 

Στις αρχές Νοεμβρίου, πριν από το δεύτερο lockdown, η Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου, σε ομιλία της για τα 70 χρόνια από την υπογραφή της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, προειδοποίησε ότι η προστασία της δημόσιας υγείας και της αξίας της ζωής στην πανδημία «δεν πρέπει να γίνει άλλοθι για εκπτώσεις στην ποιότητα της δημοκρατίας μας».

«Η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που υιοθετήθηκε στις 10 Δεκεμβρίου του 1948, ενέπνευσε λαούς σε όλο τον κόσμο να θέσουν τα θεμέλια για κυβερνητικές και θεσμικές αλλαγές, για προοδευτικές και ανθρωποκεντρικές νομοθεσίες και για μια εκπαίδευση που θα έχει σκοπό την βελτίωση της από γενιά σε γενιά.Ο γενικός γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών και η ύπατη αρμοστής για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα έχουν προειδοποιήσει για πισωγυρίσματα -τόσο σε εθνικό επίπεδο όσο και στις συζητήσεις στα Ηνωμένα Έθνη -, ιδιαίτερα στον αγώνα κατά της τρομοκρατίας, για τα δικαιώματα των γυναικών, τη συμμετοχή και τη δράση της κοινωνίας των πολιτών», επισημαίνεται και πάλι από τον Ότσιλντ.

Τα παρασκηνιακά «acts» στο θέατρο της ανθρώπινης κοινωνικότητας μπορεί να είναι παλιά, αλλά η δραματολογική ερμηνεία του Γκόφμαν όπως και η εύστοχη κριτική του Φουκώ, είναι χρήσιμα εργαλεία για την ανάλυση των σημερινών «ηθοποιών» αλλά και για την άμεση αποτροπή της κακοφωνία τους, περιορίζοντας τον θόρυβο προς την αλήθεια. Άλλωστε, όπως η ιστορία μάς διδάσκει, το πρόσωπο του τέρατος μπορεί να πάρει πολλές μορφές στο διάβα των καιρών. Και η εγρήγορση της δημοκρατικής κοινωνίας των πολιτών παραμένει πάντα δικαίωμα και καθήκον - ταυτόχρονα.   

* Από την πρωτοβουλία η Συμμαχία των Φύλων 

Πηγές: 
• Foucault, Michel, and Mark Cote. "Society must be defended": lectures at the College of France." Canadian Journal of Communication 29.3/4 (2004): 414
• Goffman, Erving. The presentation of self in everyday life. London: Harmondsworth, 1978
• Guyon Arnaud, Analysis | All the World's Stages: Discrimination and Oppression in the COVID-19 Era, The International Scholar, 13.10.2020 
• Ότσιλντ Φαμπρίτσιο, Ενδιαφέρεται κανείς για τα ανθρώπινα δικαιώματα; δήλωση-έκκληση του βοηθού του ΓΓ του ΟΗΕ, Εφημερίδα των Συντακτών, 19.12.2020 
• Χατζηκωνσταντίνου Μιχάλης, Οπισθοχώρηση της Ελλάδας, άρθρο στην εφημερίδα Ναυτεμπορική, 18.12.2020 
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το «κανονικό» και το «φυσιολογικό»
Οταν κατακάτσει η σκόνη από την υγειονομική κρίση, είναι σίγουρο ότι θα εμφανιστεί ένα άλλο «φυσιολογικό» το ίδιο επώδυνο με το προηγούμενο και γι’ αυτό οι κυρίαρχες ελίτ αποφεύγουν να το περιγράψουν. Ο...
Το «κανονικό» και το «φυσιολογικό»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Θα κληθούν να ανταποκριθούν «απροπόνητοι»
Δεν μπορεί κάποιος να παραγνωρίζει πως η εξουσία θα πατήσει πάνω στην κρίση για να εξυπηρετήσει τα δικά της συμφέροντα, για να εδραιώσει τους όρους που θα της επιτρέψουν στο μέλλον να διευθετήσει τις διάφορες...
Θα κληθούν να ανταποκριθούν «απροπόνητοι»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Εξουσιαστική πολιτική επί πτωμάτων
Τα μέτρα της ελληνικής κυβέρνησης για τις ταφές των θυμάτων του COVID-19 αποτελούν τη μεγαλύτερη απόδειξη της κρατικής αυθαιρεσίας, ιδίως σε καιρούς «έκτακτης ανάγκης».
Εξουσιαστική πολιτική επί πτωμάτων
ΑΠΟΨΕΙΣ
«Να παραμείνουμε όρθιοι»
Αξιοπρέπεια. Να κοιτάς τον ήλιο αντί για τα τρύπια σου παπούτσια. Να μην τους δώσεις την παραμικρή αφορμή να σε λυπηθούν.
«Να παραμείνουμε όρθιοι»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ατομική ευθύνη και συμβολικός έλεγχος
Αποχαιρετώντας τον χρόνο που φεύγει, λεξικά, περιοδικά ή εφημερίδες είθισται να αναδεικνύουν τη «λέξη της χρονιάς», πρωτοεμφανιζόμενη ή προϋπάρχουσα, που «διακρίθηκε».
Ατομική ευθύνη και συμβολικός έλεγχος

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας