ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ Γεράσιμος Προδρομίτης*
Ανακαλύψτε περισσότερα άρθρα στα αποτελέσματα αναζήτησης
Προσθήκη του efsyn.gr στην Google

Η τρέχουσα πανδημία συνιστά ένα «ολικό» φαινόμενο, που δεν έχει αφήσει ανεπηρέαστη καμιά πτυχή της ατομικής, συλλογικής και θεσμικής ζωής. Εχει εγκαλέσει δραματικά τις σταθερές του βίου ακυρώνοντας θεμελιώδη ανθρωπολογικά μεγέθη, όπως ο έλεγχος και η προσδοκία. Ταυτόχρονα με το θόλωμα της κοσμοεικόνας, που φτιάχνουν οι κοινωνίες, δοκιμάζει σε ακραίο βαθμό τις σχέσεις του πολίτη με την πολιτική ηγεσία και την επιστήμη.

Η υπερτριακονταετής κοινωνιοψυχολογική έρευνα πάνω στη «Θεωρία Διαχείρισης Τρόμου» έχει ήδη προβλέψει το βιωμένο: όταν η αίσθηση θνητότητας καθίσταται πρόδηλη, η αγωνιώδης προσπάθεια του κοινωνικού υποκειμένου για επανασυγκόλληση των θραυσμάτων του κοσμοειδώλου προκαλεί ανάδυση συντηρητισμού, οικειοφοβίας και επιθετικότητας ενάντια σε «αποδιοπομπαίους τράγους» και «μαύρα πρόβατα».

Παράλληλα, το αίσθημα «Επίκτητης Αβοηθησίας», σύμφωνα με την ομώνυμη θεωρία, εκτός από προκαταθλιπτική κατάσταση προερχόμενη από την αίσθηση πως «αυτό που ξέρω πως λειτουργεί δεν λειτουργεί πια», συνιστά ακραία συνθήκη απώλειας γνωστικού ελέγχου, με συνέπεια τη διάνοιξη βασιλικής οδού προς ανορθόλογες δοξασίες και πολυώνυμες θεωρίες συνωμοσίας.

Εδώ ακριβώς είναι το κομβικό σημείο, όπου οι Αρχές, πολιτικές και επιστημονικές, οφείλουν να διασώσουν και να διασφαλίσουν- η καθεμιά από τη θέση της- την πίστη στην ορθολογικότητα και τη νομιμοποίηση, μέσω του χρυσού κανόνα της εμπιστοσύνης. Με δεδομένες διαχρονικά τις στενές σχέσεις ιδεολογίας και επιστημών όχι μόνο των κοινωνικών, (η σχέση αυτή αναφορικά με την Ψυχολογία π.χ., έχει αποδεδειγμένα επισημανθεί ιστορικά) αλλά και των θετικών και με εξίσου δεδομένες τις σχέσεις επιστήμης και πολιτικής εξουσίας, προβάλει ως δραματικά επιτακτική κατά την τρέχουσα πανδημική συγκυρία, η υποχρέωση των Αρχών να αποδεικνύουν ότι η «γυναίκα του Καίσαρα» είναι ταυτόχρονα τίμια και αποτελεσματική. Οπότε, η έμπρακτη τήρηση της κλασικής τριάδας των κρίσιμων μεταβλητών στις διαδικασίες πειθούς: αξιοπιστία, πραγματογνωμοσύνη, ελκυστικότητα, τεκμηριωμένη από δεκαετίες μέσω της έρευνας πάνω στα φαινόμενα αλλαγής κοινωνικών στάσεων και συμπεριφοράς, προβάλει ευνοήτως και αυτονοήτως ως αδήριτη αναγκαιότητα.

Ανόητη και ακατανόητη είναι η παραβίαση του (εξίσου διαχρονικώς ερευνητικά τεκμηριωμένου) «κανόνα συνεκτικότητας» που οφείλει να διέπει κάθε απόπειρα, κατά την οποία μια πηγή επιρροής (πολιτική ή επιστημονική π.χ.) μεταδίδει -λόγω και έργω- ένα μήνυμα προσπαθώντας να επηρεάσει τον πληθυσμό-δέκτη. Πράγματι, η «συγχρονική» (ως ομοφωνία και συντονισμός) και «διαχρονική» συνέπεια λόγων και η πλήρης αντιστοιχία λόγων-έργων συνιστά την αναγκαία συνθήκη κάθε επιτυχημένης απόπειρας επιρροής, άρα η παραβίασή της αυτονόητα οδηγεί σε επικοινωνιακά (και άλλα) ναυάγια.

Εξίσου ανόητη και ακατανόητη είναι και η πολλαπλώς παραβιασμένη τον τελευταίο καιρό αρχή της διαδικαστικής και διανεμητικής δικαιοσύνης, που οφείλει να διέπει τη μεταχείριση του πολίτη από την κρατική εξουσία. Ομοίως αν όχι περισσότερο ακατανόητη και αναποτελεσματική είναι επίσης η εμμονή στη στρατηγική επικοινωνίας, που θεμελιώνεται στο μοτίβο του Σωτήρα-Ηγέτη που πατριαρχικά καθοδηγεί το εξαρτημένο και ενεργούμενο πλήθος. Ολο αυτό συνιστά ένα εκρηκτικό μείγμα διάρρηξης της νομιμοποίησης.

Η σύγχρονη κοινωνιοψυχολογική θεωρία και έρευνα, ξεπερνώντας τις γοητευτικές πλην αστήρικτες, ιδεολογικά μονοδιάστατες, αριστοκρατικές θεωρήσεις περί εξαιρετισμού (exceptionalism) της ηγετικής φιγούρας καθώς και τις ομοταγείς περί εγγενούς παθολογίας, ετερονομίας, ανορθολογισμού και επικινδυνότητας της «μάζας», είναι εκτυφλωτικά σαφής ως προς τα πορίσματά της: ο ηγέτης οφείλει όχι μόνο να εμφανίζεται διά των λόγων αλλά να αποδεικνύεται εμπράκτως «ένας από εμάς-ένας για εμάς» αφενός, και αφετέρου η «παθολογικοποίηση» του πλήθους συνοδεύει ως οπτική και θεμελιώνει την υποτίμηση και την επίδειξη ασέβειας προς τους πολλούς. Στάση που εκδηλώνεται ως πατερναλισμός, εχθρότητα, ενίοτε δε ως κατασταλτική βαναυσότητα.

Αντίθετα, η επιδίωξη και έμπρακτη καλλιέργεια μιας κοινής αίσθησης ταυτότητας όσο πιο συμπεριληπτικής γίνεται, ώστε όχι μόνο να χωράει όσο το δυνατόν περισσότερους αλλά κυρίως να μην αποκλείει (ιδίως στιγματιστικά και ενοχοποιητικά) κανένα άτομο ή επιμέρους συλλογικότητα του πληθυσμού, είναι η θεμελιώδης παράμετρος που καθιστά μια οργανωμένη κοινωνία αποτελεσματική, αλληλέγγυα και εν τέλει υγιή. Τις τελευταίες μέρες, μετά τα γεγονότα της ημέρας του Πολυτεχνείου, στη Γαλλία με την ποινικοποίηση της φωτογράφησης της αστυνομικής δραστηριότητας στις διαδηλώσεις, αλλά και στην Πολωνία, τη Γουατεμάλα, τη Βραζιλία, φαίνεται ότι η «καθολική ασφάλεια» μετατρέπεται σε ένα ειρωνικό σημαίνον, που αποδεικνύει ότι η πανδημία είναι ένα πολυδιάστατο εκλυτικό αίτιο που, συν τοις άλλοις, κάνει τις σχέσεις εξουσίας να κακοφορμίζουν.

Η χειραγώγηση μέσω του φόβου, η υποτίμηση όχι μόνο της νοημοσύνης αλλά και της αισθητήριας εμπειρίας των «απλών ανθρώπων», η ασύμμετρη προληπτική και κατασταλτική βία δεν έχουν τίποτα να προσφέρουν σε μια σχέση ήδη κατεστραμμένης αμοιβαιότητας. Οσο πιο σύντομα το κατανοήσουν οι Αρχές, τόσο το καλύτερο για όλους μας. Σε περίπτωση που αδυνατούν, ας αποταθούν στην Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων αποτελούμενη από Αλμπέρ Καμί, Αλντους Χάξλεϊ, Στίβεν Κινγκ και Τζορτζ Οργουελ, που αν μη τι άλλο είναι απολύτως σαφής, συνεκτική και διαχρονικά έγκυρη.

* καθηγητής Πειραματικής Κοινωνικής Ψυχολογίας, Τμήματος Ψυχολογίας, Παντείου Πανεπιστημίου