Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Φρανθίσκο Γκόγια (1746- 1828)

Αυτοπροσωπογραφία / The Metropolitan Museum of Art

Φρανθίσκο Γκόγια (1746- 1828)

  • A-
  • A+

Ερωτήματα για τη ζωή και το έργο του Γκόγια.

Το αενάως αναγεννώμενο θαύμα της ζωής.

Ο Διαφωτισμός και ο Γκόγια.

Ο θρίαμβος της όρασης επί της ακοής. Η κώφωση του Γκόγια.

Η προσπάθεια για την επίλυση και κατανόηση του αιωνίως ανικανοποίητου.
 

Αποσπάσματα από κείμενα του Γκόγια.

-Η φαντασία, χωρίς λογική παράγει τέρατα. Η φαντασία ενωμένη με τη λογική γίνεται μητέρα των τεχνών και παράγει θαύματα.

-Πρώτα να γίνεις θαυμαστός καλλιτέχνης και έπειτα μπορείς να κάνεις τα πάντα. Όμως η τέχνη πρέπει να προηγείται.

-Πρέπει να βλέπω καλύτερα από τα πινέλα μου.

-Είχα τρεις masters (δασκάλους): Τη φύση, τον Βελάσκεθ και τον Ρέμπραντ.

-Ζωγραφική είναι η εξομολόγηση μιας καρδιάς, σε μια άλλη καρδιά, που βρήκε τη σωτηρία.

-«Ζωγράφιζε πάντα γραμμές, ποτέ φόρμες (μορφές)! Αλλά πού βρίσκουμε αυτές τις γραμμές στη Φύση; Από την πλευρά μου βλέπω μόνο φόρμες που φωτίζονται και φόρμες που δεν φωτίζονται. Υπάρχει μόνο φως και σκιά. "

-Δεν υπάρχουν κανόνες στη ζωγραφική. Η καταπίεση, η δουλοπρέπεια και ο καταναγκασμός που σε υποχρεώνουν σε σπουδές, πάνω σ` ένα δρόμο, που ακολουθούν πιστά όλοι, είναι μεγάλο εμπόδιο για τους νέους που θέλουν να υπηρετήσουν αυτήν την τόσο δύσκολη τέχνη που έρχεται, όσο καμιά άλλη τέχνη, σε επαφή με τον Θεό και το θεϊκό στοιχείο αφού αντιγράφει και αναπαριστά όλα όσα έχει πλάσει ο Θεός. Επιστολή του Φρανθίσκο Γκόγια στην Ακαδημία του Σαν Φερνάντο το 1792.

-“El sueno de la razon produce monstuos”
Ο ύπνος της λογικής γεννά τέρατα.
 

Ερωτήματα για τη ζωή και το έργο του Γκόγια.

- Γιατί αναγνωρίζεται σήμερα ως ένας από τους μέγιστους ζωγράφους όλων των εποχών, καθώς και ένας εκ των πρώτων «μοντέρνων» καλλιτεχνών;

-Είναι ο Γκόγια πρόδρομος και ευαίσθητος προάγγελος της αλλαγής και της νεωτερικότητας στην τέχνη;

-Ποιο έργο του Γκόγια προαναγγέλλει τον Ιμπρεσιονισμό;

-Διέθετε ο Γκόγια προσωπικό ύφος και μανιέρα που τον ξεχώριζε από τους σύγχρονους και παλιότερους καλλιτέχνες;

-Τα ιδιαίτερα και πρωτότυπα στοιχεία σύνθεσης των έργων του Γκόγια, η κριτική και ενίοτε επικριτική του θέση για την τέχνη, και οι καινοτομίες του άλλαξαν την τέχνη του, και την τέχνη μεταγενέστερων καλλιτεχνών;

-Γιατί άργησε να γίνει αποδεκτός ως μέγας καλλιτέχνης στην Ευρώπη αφού στην πατρίδα του την Ισπανία ήταν ιδιαίτερα αναγνωρισμένος;

-Πόσο «άγγιξαν» τον Γκόγια οι κοσμοϊστορικές αλλαγές που συνέβησαν κατά τη διάρκεια της ζωής του και άλλαξαν τον κόσμο; Ο ορθός Λόγος, η εκτίναξη των επιστημών, ο αιώνας των Φώτων (Siecle des lumieres), η αμφισβήτηση της αυθεντίας των θρησκειών και πρωτίστως η Γαλλική Επανάσταση που έφερε τα πάνω- κάτω ανατρέποντας το κληρονομικό πολιτικό σύστημα διακηρύσσοντας ίδια δικαιώματα για όλους, γυναίκες και άντρες.

-Πόσο επηρεάστηκαν από το έργο του Γκόγια οι καλλιτέχνες: Ευγένιος Ντελακρουά, Pablo Picasso, Salvador Dalí, Chaim Soutine, Édouard Manet, Roberto Montenegro, Jose Clemente Orozco και Pierre-Auguste Renoir;

-Πόσο επηρέασε τον Γκόγια ο Βελάσκεθ;

-Γκόγια και Συμβολισμός.

-Ο Μαρκήσιος Ντε Σαντ (1740- 1814) επηρέασε τον Γκόγια;

-Είναι « Η γαλατού του Μπορντώ» το τελευταίο έργο του Γκόγια; Η προσωπογραφία, μέσα στο πρωινό φως, είναι πρόδρομικό έργο του Ιμπρεσιονισμού; Είναι το έργο αυτό μια τρυφερή ματιά του 82χρονου Γκόγια στο αενάως αναγεννώμενο θαύμα της ζωής.

Βίος και ζωή.

Ο Φρανθίσκο Γκόγια ήταν Ισπανός ζωγράφος και χαράκτης. Ζωγράφος της βασιλικής αυλής της Ισπανίας σε τρεις γενιές βασιλέων. Ο πατέρας του Χοσέ Γκόγια ήταν Βάσκος και γνωστός επιχρυσωτής. Η μητέρα του ονομαζόταν Ενγράθια Λουθιέντες.

Τα έργα του έλκουν την προσοχή του κοινού και των ανθρώπων της τέχνης από τότε που ζωγράφιζε μέχρι σήμερα (περισσότερο από 250 χρόνια). Στα έργα του διακρίνεις και αισθάνεσαι αγωνία, φόβο, αποστροφή, ανατριχίλα, ειρωνική διάθεση αλλά και ρομαντισμό, τρυφερότητα, χιούμορ και ερωτισμό.

Τα επιβεβαιωμένα και καταγεγραμμένα έργα του είναι 1900 εκ των οποίων 900 σχέδια, 300 χαρακτικά και 700 ελαιογραφίες.

Στα 14 ξεκίνησε μαθήματα ζωγραφικής στην Ακαδημία Καλών Τεχνών με τον ζωγράφο Χοσέ Μαρτίνεθ, καλλιτέχνη που ήταν φίλος του πατέρα του. Ακολούθως έγινε μαθητής του αυλικού ζωγράφου Φρανσίσκο Μπαγέ. Το 1771  ταξίδεψε στη Ρώμη  όπου συνέχισε την εκπαίδευσή του. Μετά την επιστροφή του ανέλαβε τις πρώτες παραγγελίες για εκκλησίες και μοναστήρια της περιοχής της Σαραγόσας, κυρίως νωπογραφίες.

Το 1773, στα 27 του, παντρεύεται την Χοσέφα Μπαγέ, αδελφή του δασκάλου του.

Το 1774 εγκαταστάθηκε στη Μαδρίτη, όπου ανέλαβε να φιλοτεχνήσει προσχέδια για το Βασιλικό Ταπητουργείο της Αγίας Βαρβάρας.

Το 1778, στα 32 του, εμφανίζονται τα πρώτα συμπτώματα της κώφωσης.

Σημείωση: Η Ρόννα Χερτζάνο, ειδική επί της ακοής στο Πανεπιστήμιο του Μέρυλαντ, ανακοίνωσε, στις 28 Απριλίου 2017, σε Ιατρικό Συνέδριο μία έρευνά για την ασθένεια του Γκόγια. Πρόκειται για το σπάνιο σύνδρομο Σούσακ (Susac's syndrome). Τα συμπτώματα αυτού του συνδρόμου είναι η περιορισμένη εγκεφαλική λειτουργία και προσωρινή απώλεια όρασης, ακοής και ισορροπίας. Παρά το ότι τα περισσότερα από αυτά θεραπεύονται, με την πάροδο του χρόνου, η απώλεια ακοής μπορεί να είναι οριστική, όπως συνέβη με τον Γκόγια.

Το 1780 εκλέχθηκε, ομόφωνα, μέλος της Βασιλικής Ακαδημίας Καλών Τεχνών του Σαν Φερνάντο.

Το 1789, χρονιά της Γαλλικής επανάστασης, ο Γκόγια ανακηρύσσεται « Ζωγράφος της Αίθουσας του Βασιλέως». Αρχίζει να ζωγραφίζει βασιλικές προσωπογραφίες.

Το 1795, στα 49 του, ο Γκόγια ζωγραφίζει την προσωπογραφία του δασκάλου του Φρανσίσκο Μπαγέ και της δούκισσας de Alba.

Το 1798 δίνει για τύπωμα τα Καπρίτσια (Los Caprichos),ενώ τελειώνει τα έργα για τους δούκες De Osuna.

To 1800, στα 54, ο Γκόγια ζωγραφίζει τον Κάρολο Δ΄ και τη βασιλική οικογένεια.

Το 1814, στα 68 του ζωγραφίζει τα 2 μεγάλων διαστάσεων, εμβληματικά έργα: Η 2α Μαΐου 1808, η μάχη με τους Μαμελούκους και η 3η Μαΐου 1808, τουφεκισμός στο όρος του Πρίνθιπε Πίο.

Το 1815 πραγματοποιεί πολλές προσωπογραφίες του βασιλιά Φερδινάνδου Ζ΄. Τον διατάζουν να εμφανιστεί ενώπιον της Ιεράς Εξετάσεως.

Διαταγή: « Να προσέλθει ο επονομαζόμενος Γκόγια για να αναγνωρίσει και να ομολογήσει εάν είναι δικά του έργα, με ποιο κίνητρο τα φιλοτέχνησε, για ποιον, καθώς και ποιοι ήταν οι σκοποί του». Δικαστήριο της Ιεράς Εξέτασης, 16 Μαρτίου 1815.βλ. σ.128

Το 1824, στα 76 του, ο Γκόγια καταφεύγει στη Γαλλία για να προστατευτεί.

Το 1828 ο Γκόγια πεθαίνει στο Μπορντώ, σε ηλικία 82 ετών.

Ο Γκόγια ήταν οπαδός του Διαφωτισμού, έζησε στην περίοδο του Διαφωτισμού, και διατηρούσε στενές σχέσεις με τους Ισπανούς Διαφωτιστές.

Η φήμη του ενισχύθηκε σημαντικά και εκτός Ισπανίας, μετά την κυκλοφορία των χαρακτικών Καπρίτσια.

Ο Ευγένιος Ντελακρουά  επηρεασμένος από τα παράξενα χαρακτικά του Γκόγια ολοκλήρωσε ανάλογα σχέδια, στα μέσα της δεκαετίας του 1820.

Μέχρι το 1835, ο Γκόγια θεωρείται πως επηρέασε το σύνολο των Γάλλων ρομαντικών ζωγράφων.

Ο Εντουάρ Μανέ μελέτησε επίσης το έργο του Γκόγια, γεγονός που αναδεικνύεται χαρακτηριστικά στον πίνακα Η εκτέλεση του Αυτοκράτορα Μαξιμιλιανού (1867), έργο που παραπέμπει στον πίνακα 3η Μαΐου 1808 του Γκόγια.

Οι ιμπρεσιονιστές, αλλά και μεταγενέστερα κινήματα της Μοντέρνας τέχνης, εκτίμησαν το έργο του Γκόγια και εμπνεύστηκαν από αυτό, με αποτέλεσμα από τα τέλη του 19ου αιώνα να αναγνωρίζεται ως ένας από τους προδρόμους της Μοντέρνας ζωγραφικής.

Η ζωή του Γκόγια σε μουσικά έργα, όπερες κινηματογράφο:

-Enrique Granados, La Maja de Goya, Tonadilla, 1910.

-Το 1986 ο Τζιαν Κάρλο Μενότι συνέθεσε την όπερα «Γκόγια», παραγγελία του Πλάθιντο Ντομίνγκο, ο οποίος υποδύθηκε τον Γκόγια.

Η όπερα Facing Goya (2000) του Μάικλ Νάιμαν.

Κινηματογραφικές ταινίες:

-La maja desnuda, 1958, με την Αβα Γκάρντνερ στο ρόλο της δούκισσας De Alba. 

-Goya en Burdeos και

-Goya's Ghosts (2006).
 

Η Ισπανία, η Ελλάδα, η Ευρώπη και ο κόσμος στη διάρκεια της ζωής του Γκόγια.

1746: Γέννηση του Γκόγια. Στο Νιου Τζέρσεϊ των Η.Π.Α. ιδρύεται Κολέγιο που μετεξελίσσεται στο γνωστό πανεπιστήμιο του Πρίνστον.

1748: Εκδίδεται το βιβλίο του Μοντεσκιέ « Το πνεύμα των Νόμων» Ο Λίοναρντ Όιλερ δημοσιεύει στο Βερολίνο την Εισαγωγή στην ανάλυση των απείρως μικρών. (Απειροστικός λογισμός). Την ίδια χρονιά γεννιέται ο Αδαμάντιος Κοραής και ο νεοκλασικιστής ζωγράφος Ζαν Λουί Νταβίντ.

1749: Γέννηση του Γκαίτε και του Λαπλάς.

1750: Θάνατος του Μπαχ.

1751: ΟΙ Διαφωτιστές Ντιντερό και Ντ` Αλαμπέρ εκδίδουν τον πρώτο τόμο της «Εγκυκλοπαίδειας» όπου αναπτύσσεται το ιδεολογικό υπόβαθρο του Διαφωτισμού. Πεθαίνει ο Ιταλός συνθέτης Τομάζο Αλμπινόνι.

1752: Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος ( 1706- 1790) αποδεικνύει ότι η αστραπή είναι φαινόμενο του ηλεκτρισμού. Την ίδια χρονιά γεννιέται ο Λάμπρος Κατσώνης.

1755: Πεθαίνει ο φιλόσοφος του Διαφωτισμού Μοντεσκιέ. Γεννιέται η Μαρία Αντουανέτα που στα 15 της παντρεύεται τον βασιλιά Λουδοβίκο ΙΣΤ΄ και γίνεται βασίλισσα της Γαλλίας. Αποκεφαλίστηκε στα 37 της μετά τη Γαλλική Επανάσταση.

1758: Εμφάνιση του κομήτη Χάλλεϋ που είναι ορατός δια γυμνού οφθαλμού, όπως είχε προβλέψει ο Άγγλος μαθηματικός και αστρονόμος Έντμουντ Χάλλεϋ ( 1656-1742). Το 1758 γεννιέται ο Ροβεσπιέρος (1758- 1794) και ο Έλληνας λόγιος Άνθιμος Γαζής.

1765: Θάνατος του Ρώσου φυσικοχημικού, αστρονόμου και γεωγράφου Μιχαήλ Λομονόσωφ.

1768: Γέννηση του Σατωμπριάν φιλέλληνα, διπλωμάτη και συγγραφέα. Την ίδια χρονιά πεθαίνει ο Βίνκελμαν Γερμανός λόγιος, αρχαιολόγος, ιδρυτής της επιστήμης της Ιστορίας της Τέχνης. Επικεντρώνεται στην αρχαία ελληνική τέχνη που την χαρακτηρίζει ως τέχνη με « ευγενική απλότητα και ήρεμο μεγαλείο». Εκδίδει το έργο « Ιστορία της τέχνης στην αρχαιότητα» το 1764, στη Δρέσδη, όπου κυρίως αναφέρεται, στην αρχαία ελληνική τέχνη. Ο Βίνκελμαν επηρέασε αμέτρητους ειδικούς σε θέματα πολιτισμού και τέχνης όπως τους Γκαίτε, Σίλλερ, Μπάιρον…

1769: Γέννηση των Ανδρέα Μιαούλη, Ναπολέοντα Βοναπάρτη. Θάνατος του Σκυλογιάννη ( Ιωάννη Μαυρομιχάλη).

1770: Ο Δασκαλογιάννης κηρύσσει επανάσταση στον Αποκόρωνα Κρήτης. Ο Τζέημς Κουκ ανακαλύπτει τμήμα της Αυστραλίας. Από τα πολλά είδη φυτών ( 30000) σ` ένα κόλπο, ο Κουκ ονομάζει τον κόλπο αυτόν Μπότανι. Γέννηση των: Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, Φρήντριχ Χέλντερλιν, Χέγκελ, Μπετόβεν, Τόρβαλντζεν, Τιέπολο, Δράμαλη.

1771: Ο Λαβουαζιέ αναλύει τη σύνθεση της ατμόσφαιρας. Γέννηση των: Γιάννη Γκούρα,  Παλαιών Πατρών Γερμανός Γ΄, Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα.

1773: Ο Τζέιμς Κουκ και το πλήρωμά του γίνονται οι πρώτοι Ευρωπαίοι που πλέουν στον Ανταρκτικό Κύκλο. Γεννήσεις το 1773: Κλέμενς φον Μέττερνιχ, Αυστριακός πολιτικός, Λογγίνος Χέυδεν, Ρώσος ναύαρχος, Αντώνης Κατσαντώνης, Έλληνας κλέφτης.

1774: - Ρωσοτουρκικός πόλεμος (1768-1774): H Ρωσική και η Οθωμανική Αυτοκρατορία υπογράφουν τη συνθήκη Κιουτσούκ-Καϊναρτζή, τερματίζοντας έξι χρόνια πολέμου. Η συνθήκη δίνει στη Ρωσία το δικαίωμα να παρέμβει στην οθωμανική πολιτική για να προστατεύσει τους χριστιανούς υπηκόους. Ο Άγγλος επιστήμονας Τζόζεφ Πρίστλυ ανακαλύπτει το αέριο οξυγόνο, επιβεβαιώνοντας την προηγούμενη ανακάλυψη του στοιχείου αυτού από τον Σουηδό χημικό Καρλ Βίλχελμ Σέελε.

1775: Ένας ανώνυμος συγγραφέας, ο οποίος θεωρείται από μερικούς ότι είναι ο Τόμας Πέιν, δημοσιεύει ένα άρθρο με τίτλο Η Αφρικανική δουλεία στην Αμερική. Είναι το πρώτο άρθρο στις αμερικανικές  αποικίες που κάνει έκκληση για την απελευθέρωση των σκλάβων και την κατάργηση της δουλείας. Γεννήσεις: Ουίλλιαμ Τέρνερ, Χατζημιχάλης Νταλιάνης.

1776: Δημιουργία των Η.Π.Α. Υπογράφεται η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ. Γεννήσεις: Ιωάννης Καποδίστριας, Τζον Κόνσταμπλ.

1778: Θάνατος των Διαφωτιστών Βολταίρου και Ρουσώ.

1789: Γαλλική Επανάσταση. Σύγκληση των Γενικών Τάξεων. Κατάληψη της Βαστίλης. Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη. Ο Γκόγια είναι 43 ετών.

1805: Ναυμαχία Τραφάλγκαρ και νίκη των Άγγλων επί των Γάλλων. Ο Ναπολέων νικά στο Αούστερλιτς τους Ρώσους και τους Αυστριακούς.

1815: Βατερλό. Επαναφορά της μοναρχίας στη Γαλλία.

1821: Ελληνική Επανάσταση. Γέννηση: Ντοστογιέφσκι, Μπωντλαίρ, Φλωμπέρ, Ελένη Μπούκουρα- Αλταμούρα. Θάνατοι: Αλέξανδρος Σούτσος, Τζων Κητς, Ναπολέων, Αθανάσιος Διάκος.

1828: Κίνημα των Καρμπονάρων και καταστολή του στην Ιταλία. Πεθαίνει στο Μπορντώ ο Γκόγια.

Σημείωση: Η Εθνική Πινακοθήκη, επί διευθύνσεως Μαρίνου Καλλιγά, απέκτησε 4 σειρές χαρακτικών του Γκόγια, συνολικά 211 έργα.
 

*Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.

** Αφιερωμένο στον αγαπημένο φίλο, δάσκαλο και συνεργάτη, «Πρύτανη των σπουδών και δυνατοτήτων της ανθρώπινης φωνής» Σπύρο Σακκά.


 

ΑΠΟΨΕΙΣ
Τι είναι τέχνη;
«Η τέχνη είναι ένα σφυρί με το οποίο δίνουμε σχήμα στον κόσμο και δεν είναι καθρέφτης όπου καθρεφτίζεται ο κόσμος». Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκυ.
Τι είναι τέχνη;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο ζωγράφος Κώστας Λούστας (1933- 2014)
Παράλληλα με τη ζωγραφική, ο Λούστας ασχολήθηκε με τη λογοτεχνία, τη μουσική και τη δημοσιογραφία, ενώ σε όλη του τη ζωή δεν σταμάτησε να παίζει βιολί που ήταν το μεγάλο του πάθος.
Ο ζωγράφος Κώστας Λούστας (1933- 2014)
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η αναζήτηση του όντως εξέχοντος.
Τα έργα δεν τα "δημιουργούν" μόνο οι καλλιτέχνες, αλλά και οι παντοειδείς επιμελητές, ερμηνευτές, ιστορικοί, κριτικοί, οι οποίοι πολλές φορές υπερτονίζουν τα ασήμαντα και άλλες φορές αδιαφορούν για τα...
Η αναζήτηση του όντως εξέχοντος.
ΑΠΟΨΕΙΣ
Άλλο Μοντέρνα και άλλο Σύγχρονη τέχνη
Ο μοντερνισμός ήταν μια ολιστική αλλαγή σε σχέση με οποιοδήποτε καλλιτεχνικό κίνημα είχε υπάρξει. Μια άρνηση στις παραδοσιακές και ακαδημαϊκές αρχές της τέχνης.
Άλλο Μοντέρνα και άλλο Σύγχρονη τέχνη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το μυθιστόρημα Πολυφίλητη του Νίκου Ψιλάκη και ο πίνακας Θύελλα του Giorgone
Η τομή που έφερε ο Giorgione στην ευρωπαϊκή ζωγραφική έγινε άμεσα αντιληπτή και από τους συγχρόνους του. Ο Vasari, τον «βάζει» δίπλα στους: Λεονάρντο Ντα Βίντσι, Μιχαήλ Άγγελο και Ραφαήλ.
Το μυθιστόρημα Πολυφίλητη του Νίκου Ψιλάκη και ο πίνακας Θύελλα του Giorgone
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το πάθος μόνο του έξω από τον χρόνο
Η Μαρία Γιαννακάκη σχεδόν πάντα επιλέγει τον υπαινιγμό έναντι της αφήγησης. Δεν ξεχνά ποτέ τη δυναμική σχέση κενού/ μη κενού.
Το πάθος μόνο του έξω από τον χρόνο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας