Η εκπαίδευση είναι σύστημα ασταθούς ισορροπίας και οποιαδήποτε ενδογενής ή εξωγενής διαταραχή μεταβάλλει την υφιστάμενη θέση ισορροπίας και το ωθεί σε ένα υψηλότερο εξελικτικό επίπεδο ή σε απορρύθμιση και υποβάθμιση. Η εν εξελίξει κρίση πανδημίας έχει επηρεάσει παγκόσμια τα εκπαιδευτικά συστήματα και τα υποχρέωσε να αναπτύξουν αμυντικούς μηχανισμούς για να διατηρήσουν την αποτελεσματική λειτουργία τους. Υπό αυτές τις συνθήκες η εξ αποστάσεως εκπαίδευση (εξΑΕ) κλήθηκε να σηκώσει –με λιγότερη ή περισσότερη επιτυχία– το βάρος της διατήρησης σε λειτουργία των ανά τον κόσμο εκπαιδευτικών συστημάτων.
Η εξΑΕ είναι μια «ολοκληρωμένη μεθοδολογία εκπαίδευσης», που προϋποθέτει πολύ καλό σχεδιασμό, με κάθε λεπτομέρεια, προκειμένου να καταστεί ποιοτική και αποτελεσματική (βλ. Διακήρυξη για την Ανοιχτή και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση, Open Education, Ν16, Νοέμβρης 2020). Προϋποθέτει άρτια διοικητική και εκπαιδευτική οργάνωση και συστηματικό σχεδιασμό. Ζητούμενο, κατά την υλοποίησή της, είναι η μετουσίωση της πληροφορίας σε γνώση και η παιδαγωγική εγγύτητα παρά την απόσταση στον χώρο. Διαφοροποιείται από τη συμβατική εκπαίδευση –δεν είναι η μεταφορά του μαθήματος από την αίθουσα διδασκαλίας στην ψηφιακή αίθουσα– και για τον σκοπό αυτό αξιοποιεί διάφορα μοντέλα. Προϋποθέτει συγκεκριμένο εκπαιδευτικό υλικό, κατάλληλα σχεδιασμένο που εξυπηρετεί τις ανάγκες της, με συγκεκριμένες προδιαγραφές και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.
Η εξΑΕ αξιοποιείται όταν υπάρχουν αντικειμενικές ή υποκειμενικές δυσκολίες στην εκπαίδευση με τον συμβατικό τρόπο. Συγκεκριμένα, από τον 19ο αι. ήδη αξιοποιήθηκε αποτελεσματικά για να καλύψει τις μορφωτικές ανάγκες ατόμων κάθε ηλικίας που γεωγραφικά, κοινωνικά, επαγγελματικά ή άλλα εμπόδια δεν τους επέτρεπαν την παρακολούθηση διά ζώσης εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Στις μέρες μας, χάρη και στην αλματώδη ανάπτυξη της τεχνολογίας, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι, κυρίως ενήλικες, παρακολουθούν προγράμματα εκπαίδευσης και κατάρτισης, αντίστοιχης ποιότητας με τα διά ζώσης. Ουσιαστικά, η εξΑΕ βοηθά το άτομο να υπερκεράσει φυσικά, κοινωνικά ή θεσμικά εμπόδια που ναρκοθετούν το αναφαίρετο δικαίωμά του στη γνώση. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, η αξιοποίηση της τηλεκπαίδευσης σε συνθήκες πανδημίας φαντάζει αναπόφευκτη όσο και χρήσιμη επιλογή.
Οι επείγουσες συνθήκες εφαρμογής της εξΑΕ οδήγησαν στην υιοθέτηση ενός υβριδικού μοντέλου το οποίο στην πρώτη φάση εφαρμογής του, όπως υποστηρίζει ο αν. καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Θ. Θάνος, «δεν κατάφερε να ανταποκριθεί ούτε στο ελάχιστο στις βασικές λειτουργίες/στόχους του σχολείου» («Εφ.Συν.», 27/9/2020). Την άποψή του ενισχύουν τα ευρήματα δύο ερευνών που πραγματοποιήθηκαν υπό την εποπτεία του και παρουσιάστηκαν στην «Εφ.Συν.» (20/5/2020). Σύμφωνα με αυτά «η μορφή εκπαίδευσης που εφαρμόστηκε αποτέλεσε ουσιαστικά έναν “ανορθόδοξο” συνδυασμό διά ζώσης και εξ αποστάσεως εκπαίδευσης», η εξΑΕ στην πραγματικότητα εφαρμόστηκε με «όρους» διά ζώσης εκπαίδευσης. Προϋπάρχουσες κοινωνικές ανισότητες και διακρίσεις εντάθηκαν και μαθητές με συγκεκριμένα κοινωνικοπολιτισμικά χαρακτηριστικά (τσιγγανόπαιδες, πρόσφυγες και άλλες ευάλωτες κοινωνικές ομάδες) «χάθηκαν» από το σύστημα. Νέες μορφές κοινωνικών ανισοτήτων που σχετίζονται με το ψηφιακό χάσμα ενισχύθηκαν. Η απουσία εξοπλισμού ή πρόσβασης στο Διαδίκτυο εμπόδισε μερίδα μαθητών να συμμετάσχει ενώ συχνά οι ίδιοι ή οι γονείς τους δεν είχαν τις απαραίτητες δεξιότητες χρήσης.
Βέβαια, τα προβλήματα δεν αποτελούν ελληνική ιδιαιτερότητα. Οπως αναφέρει η Στ. Μαργαριτίδου («Εφ.Συν.», 1/11/2020) «σύμφωνα με εκτιμήσεις των διεθνών οργανισμών όπως η Unisef, η τηλεκπαίδευση μπορεί να επιλέγεται ως ύστατο μέτρο (…) είναι ωστόσο επικίνδυνο να χρησιμοποιείται ως υποκατάστατο της διά ζώσης διδασκαλίας. (…) Η αναστολή της διά ζώσης εκπαιδευτικής διαδικασίας και της καθημερινής παρουσίας των παιδιών στο σχολείο και η εκτεταμένη χρήση της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης έχουν σοβαρές εκπαιδευτικές, ψυχοκοινωνικές και βιοτικές συνέπειες».
Είναι γεγονός ότι η εκπαίδευση, όπως και άλλοι τομείς της κοινωνικής ζωής, μεταλλάσσεται και αποκτά «αμφίβια» χαρακτηριστικά καθώς στην παραδοσιακή φυσική παρουσία των συμμετεχόντων (μαθητών και εκπαιδευτικών) προστίθεται η ψηφιακή παρουσία. Η μετάβαση, μέχρι πρόσφατα, γινόταν αργά μέσα από διαδικασίες σταδιακής προσαρμογής στη νέα πραγματικότητα. Η βίαιη ώθηση για μετάβαση στο νέο περιβάλλον έγινε (και γίνεται) με πολλές αστοχίες, προϊόν άγνοιας ή και λανθασμένων επιλογών.
Τόσο στον άξονα της ισότιμης πρόσβασης και συμμετοχής στο αγαθό της εκπαίδευσης όσο και στον άξονα του παιδαγωγικού σχεδιασμού διαπιστώνουμε σημαντικές «αβλεψίες» που μοιραία θα οδηγήσουν στην παραπέρα απορρύθμιση ενός ήδη επιβαρημένου συστήματος.
Η ένταση των ανισοτήτων, τα υποβαθμισμένα προγράμματα, η υπονόμευση της συμπερίληψης και ισότιμης συμμετοχής όλων των μαθητών, η ελλιπής ενσωμάτωση της εξΑΕ στην εκπαιδευτική διεργασία πιστοποιούν ότι διαθεσιμότητα και προσβασιμότητα συγχέονται, ενώ καταδεικνύεται ότι η χάραξη μακρόπνοης εκπαιδευτικής πολιτικής υπερβαίνει την επί χάρτου παράθεση προθέσεων.
* εκπαιδευτικός
