Η δημόσια επισήμανση του Αντώνη Λιάκου επί λέξει έχει ως εξής: «Αν ήμουν 16-17 χρονών, είχα περάσει από χίλια μύρια κύματα για να φτάσω σε ευρωπαϊκή γη της επαγγελίας και βρισκόμουν στην κόλαση της Μόριας κι εγώ φωτιά θα έβαζα. Να μην αφήσουμε ανυπεράσπιστους τους Αφγανούς νεαρούς πρόσφυγες. Να οργανώσουμε τη νομική τους υπεράσπιση. Να μην τους εγκαταλείψουμε στα χέρια του Χρυσοχοΐδη. Είναι και δημοκρατικό και ανθρωπιστικό καθήκον».
Η γλωσσική πολιτική αυτή πράξη δέχτηκε σωρεία επιθέσεων, οι οποίες τελικά είχαν στόχο τον ομιλητή και όχι τις θέσεις και τις απόψεις του. Πρόκειται για επιθέσεις ad hominem, δηλαδή στρέφονται κατά του προσώπου του ομιλητή και είναι αδύνατον να ενταχθούν σ’ ένα στοιχειώδες πλαίσιο δημοσίου διαλόγου. Επιπλέον, η έκρηξη του αδιαμεσολάβητου μίσους άγγιξε τα όρια της ανθρωποφαγίας. Εάν οι διαπιστώσεις αυτές είναι ορθές σχετικά με τον χαρακτηρισμό των επιθέσεων, επιβάλλεται να προβληματιστούμε όλοι μας ως πολιτική κοινωνία σε ποια δημόσια σφαίρα συμμετέχουμε και σε ποιο διάλογο επίσης.
Οι πνευματικοί και πολιτικοί κύκλοι (πολιτικοί, επιστήμονες, δημοσιογράφοι κ.ά.) οι οποίοι επιτίθενται εναντίον του Αντώνη Λιάκου, αυτοπροσδιορίζονται και σε ατομικό αλλά και σε συλλογικό επίπεδο ως διαφωτιστές και φιλελεύθεροι.
Και σ’ αυτό ακριβώς το σημείο εντοπίζεται η εσωτερική αντίφαση, το παράδοξο: ένας ομιλητής, ο οποίος υπερασπίζεται την ελευθερία της έκφρασης και του λόγου, αυτός ο ίδιος ομιλητής, αντί να διατυπώσει διαφορετική άποψη απ’ αυτήν που ακούγεται, αρνείται στον άλλον να συμμετάσχει στον διάλογο και επιδιώκει να τον εξοντώσει ως υποκείμενο.
Μήπως άραγε βρισκόμαστε μπροστά σε μια πολιτική πρακτική, σύμφωνα με την οποία προσχηματικά οργανώνεται ο δημόσιος διάλογος, αλλά τελικός στόχος είναι ο αποκλεισμός του «άλλου», της διαφορετικής άποψης; Μήπως τελικά βρισκόμαστε ένα βήμα πριν εγκαθιδρυθεί και στον τόπο μας το καθεστώς της «ανελεύθερης δημοκρατίας» (βλ. Ουγγαρία);
Τώρα σχετικά με την ίδια τη γλωσσική πράξη του Αντώνη Λιάκου, μπορούν να τονιστούν τα εξής: Πρώτον, στο ρητορικό-εκφραστικό επίπεδο, έχει την εκφραστική δύναμη του δοκιμιακού λόγου. Κάτι τέτοιο δεν μπορεί να συμβεί σε μια επιστημονική πραγματεία, η οποία υπακούει σε μια άλλου τύπου έκθεση και έκφραση. Στην προκειμένη περίπτωση, ο διανοούμενος Λιάκος επιλέγει να εκφραστεί δοκιμιακά και επιπλέον να μεταχειριστεί το μεταφορικό μοτίβο: «ο άλλος ως εαυτός» (Paul Ricœur). Με απλά λόγια η ενσυναίσθηση ως περιεχόμενο της αρχής της κοινωνικής αλληλεγγύης.
Δεύτερον, στο νοηματικό επίπεδο διαπιστώνουμε ότι ο Λιάκος, στην κορύφωση της προσφυγικής κρίσης, επισημαίνει πως αυτή έχει τελικά αποκτήσει τον χαρακτήρα της ανθρωπιστικής κρίσης. Δεν είναι δυνατόν ο πρόσφυγας που φεύγει από την πατρίδα του για να αναζητήσει το μέλλον του, να κλείνεται σ’ ένα «στρατόπεδο συγκέντρωσης». Γιατί περί αυτού πρόκειται. Ο καταυλισμός στη Μόρια ήταν ένα σύγχρονο «στρατόπεδο συγκέντρωσης». Οι χιλιάδες πρόσφυγες και μετανάστες και στον καταυλισμό-κόλαση της Μόριας και στους νέους καταυλισμούς ζουν ως «γυμνές υπάρξεις».
Η Χάνα Αρεντ, πρόσφυγας κι αυτή στην Αμερική, μετά την παραμονή της σε καταυλισμούς στη Γαλλία γράφει: «Χάσαμε το σπίτι μας, που σημαίνει ότι χάσαμε την οικειότητα της καθημερινής ζωής. Χάσαμε το επάγγελμά μας που σημαίνει (…) ότι χάσαμε την αυτοπεποίθηση ότι είχαμε κάποια χρησιμότητα σ’ αυτόν τον κόσμο.
Χάσαμε τη γλώσσα μας που σημαίνει πως χάσαμε τη φυσικότητα των αντιδράσεών μας, την απλότητα των χειρονομιών μας, την απρόσκοπτη έκφραση των συναισθημάτων μας». Αυτά τα «πράγματα» για τα οποία μιλάει η Χάνα Αρεντ είναι οι καταστάσεις (ψυχικές, πνευματικές, πολιτικές) που ζουν όλοι οι πρόσφυγες.
Ως συμπέρασμα, καταλήγουμε στο εξής: Μετά τη δημόσια δήλωση του Αντώνη Λιάκου, αντί ολόκληρη η ελληνική (αλλά και η υπόλοιπη Ευρώπη) πολιτική κοινωνία να βγάλει μια κραυγή «είμαστε όλοι πρόσφυγες» και να επανασχεδιάσει την πολιτική της για τους πρόσφυγες και τους μετανάστες, βυθιστήκαμε στην πνευματική και την πολιτική μιζέρια και επιδιώκουμε την πνευματική εξορία, εάν όχι εξόντωση, του διανοούμενου Αντώνη Λιάκου.
* Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
** Ομότιμος καθηγητής, πρώην αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου Αιγαίου
