Οποιον δρόμο και να ακολουθήσει κανείς για να προσεγγίσει την έννοια της Αριστεράς, μοιραία θα διασταυρωθεί με την ιδέα της δικαιοσύνης. Μέχρις εδώ βεβαίως δεν θα έχει φωτιστεί επαρκώς, καθώς τη δικαιοσύνη είναι δυνατόν να τη συναντήσει κανείς περιφερειακά αρκετών πολιτικών συστημάτων. Μόλις όμως προσπαθήσουμε να διακρίνουμε τα ειδικά χαρακτηριστικά της, η ιδέα της δικαιοσύνης θα μας αποκαλυφθεί ως ο κεντρικός αξιακός οικισμός της Αριστεράς.
Η δικαιοσύνη λοιπόν στον σοσιαλισμό είναι κοσμική, θύραθεν, πάει να πει υλική, κοινωνική, βρίσκεται στα πράγματα, ούτε πριν από αυτά, ούτε μετά, ούτε εκτός τους, ούτε πέραν αυτών. Η δικαιοσύνη στον σοσιαλισμό δεν είναι η προσμονή της Κρίσης, δεν είναι μια προσταγή του Λόγου, δεν είναι η κοινωνική διάχυση της ωφέλειας· και δεν είναι ιδανικό, ούτε ο στόχος της κοινωνικής προόδου. Η δικαιοσύνη στον σοσιαλισμό είναι ο μοναδικός όρος αναπαραγωγής της κοινωνίας.
Αυτή είναι μια σύλληψη, φυσικά, διαφωτιστική. Διότι, ας μη γελιόμαστε, ο Διαφωτισμός δεν διαπιστώνει την ανθρώπινη προόδευση, ούτε και κηρύττει την αναγκαιότητά της· ελέγχει απλώς, με τον γνώμονα του Λόγου, τις συνέπειες των παραδεδομένων ιδεών, ηθών, αντιλήψεων, θεσμίσεων και πρακτικών στην προοδευτική αναπαραγωγή της ανθρωπότητας. Που σημαίνει την αναπαραγωγή της με τον πλέον ευμενή, φιλικό και αρμονικό ως προς τις ζωές των ανθρώπων τρόπο. Δηλαδή, με τον πλέον δίκαιο τρόπο.
Ο ασυμφιλίωτος έλεγχος όλων των ανθρώπινων δημιουργημάτων με αμείλικτο γνώμονα τις συνέπειές τους για την πραγματική ζωή των ανθρώπων· αυτή ήταν μια τρομερή ιδέα και τα πιο αποφασισμένα τέκνα του Διαφωτισμού την ακολούθησαν ώς το τέλος της, ξαπλώνοντας τον ίδιο τον Διαφωτισμό στο τραπέζι του ελέγχου. Μετά από αυτό κανείς δεν μπορούσε να γυρίσει πίσω. Τίποτα δεν ήταν πλέον σεβαστό, παρά μόνο ό,τι κατάφερνε να περάσει τον έλεγχο. Και αν στον έλεγχο αυτό απέτυχε η θρησκεία, η πλέον ιερή από τις κατασκευές του ανθρώπου, πολύ δύσκολα θα μπορούσε να το κάνει κάποιος άλλος.
Οι εχθροί του Διαφωτισμού προσπάθησαν να τον χτυπήσουν εκεί όπου εντόπισαν τη δομική του αδυναμία, στον αφαιρετικό χαρακτήρα της έννοιας του Ανθρώπου. Είχαν εντοπίσει τον πυρήνα του, παρ’ όλα λάθευαν. Γιατί η έννοια του Ανθρώπου δεν ήταν αφηρημένη· ήταν η εννοιακή κωδικοποίηση της αναντίρρητης διαπίστωσης ότι η δικαιοσύνη, δηλαδή η προοδευτική αναπαραγωγή της κοινωνίας, είναι δυνατή μόνο υπό την προϋπόθεση ότι αυτή συμβαίνει στην πραγματική ζωή όλων ανεξαιρέτως των ανθρώπων.
Ο Ανθρωπος του Διαφωτισμού, δηλαδή, είναι όλοι οι συγκεκριμένοι, υπαρκτοί άνθρωποι στις ζωές των οποίων πραγματοποιείται η προοδευτική αναπαραγωγή της ανθρωπότητας. Αυτός είναι ο διαφωτιστικός κοσμοπολιτισμός δίχως τον οποίο ο ίδιος ο Διαφωτισμός, συνεπώς και ο σοσιαλισμός, καταρρέουν. Ο αντίπαλος του Διαφωτισμού, εδώ, θα εξεγερθεί ξανά: ακριβώς, είναι οι συγκεκριμένοι, υπαρκτοί άνθρωποι, καθορισμένοι από τις παραδεδομένες ταυτίσεις, οι οποίοι δεν υπάρχουν πουθενά στον αφηρημένο ανθρωπισμό του κοσμοπολιτισμού. Οπως το είχε πει ο δαιμόνιος Μπερκ, «βλέπω Αγγλους, Γάλλους και Ισπανούς, δεν βλέπω όμως πουθενά τον Ανθρωπο». Ο Μπερκ όμως και οι σύντροφοί του παγιδεύτηκαν από το ίδιο τους το επιχείρημα.
Διότι ο κοσμοπολιτισμός ήταν απλώς η συνεπής μορφή της κοινωνικής δικαιοσύνης, δηλαδή της προοδευτικής αναπαραγωγής της ανθρωπότητας, δηλαδή του αξιοπρεπούς βίου όλων ανεξαιρέτως των ανθρώπων. Τι μπορεί να σήμαινε αυτό; Οτι, για παράδειγμα, όσο ασφαλής και ήσυχος και να ένιωθε ο Αγγλος δουλέμπορος που πλούτιζε από την ανόσια υπερπόντια δραστηριότητά του, η κοινωνική ζωή της ίδιας της μητρόπολης, αργά ή γρήγορα, θα διαταρασσόταν δομικά από τις συνέπειες της δουλείας.
Συνέπειες καταστροφικές, οι οποίες εκβάλλουν εμπρηστικά ακόμη και σήμερα, διαλύοντας την κοινωνική ζωή των ΗΠΑ, δηλαδή, καταστρέφοντας τις πραγματικές ζωές συγκεκριμένων, υπαρκτών ανθρώπων. Εδώ εφαρμόζεται ο διαφωτιστικός έλεγχος. Με μοναδικό γνώμονα την κοινωνική δικαιοσύνη, δηλαδή την προοδευτική κοινωνική αναπαραγωγή, ποιες είναι οι συνέπειες των παραδεδομένων αντιλήψεων και πεποιθήσεων, ηθών και θεσμίσεων, αξιών και ιδανικών, στις πραγματικές ζωές των ανθρώπων -για παράδειγμα στις ΗΠΑ με το φυλετικό ζήτημα; Ή στην Ελλάδα με το εθνικό ζήτημα; Ή με το μεταναστευτικό;
Τέλος, η κοσμοπολίτικη έννοια του Ανθρώπου εγγυάται ότι ο συγκεκριμένος, καθορισμένος από τις παραδεδομένες ταυτίσεις άνθρωπος θα γίνει σεβαστός. Διότι η μετάβαση από τον Ανθρωπο στον συγκεκριμένο άνθρωπο είναι εγγεγραμμένη στην ίδια αυτή έννοια, το αντίθετο όμως όχι. Είναι ένα πολύτιμο κληροδότημα του Διαφωτισμού: δεν σέβεσαι τον εκάστοτε συγκεκριμένο άνθρωπο λόγω, ή μέσω, των θρησκευτικών, εθνικών, φυλετικών ταυτίσεών του -τουναντίον- αλλά μόνο επειδή είναι δίκαιο να το κάνεις.
* μεταδιδακτορικός ερευνητής Παντείου Πανεπιστημίου
