Κι όμως, μέσα στο ζοφερό άμεσο μέλλον, υπάρχει ελπίδα. Είναι λάθος να πιστεύουμε ότι οι τρομακτικές αλλαγές στο κοινωνικό μας είναι που έρχονται τους επόμενους μήνες, δεν θα ανοίξουν δρόμους για άλλες συνειδήσεις. Το τέλος του «πραγματισμού», του κυρίαρχου στον δημόσιο λόγο κοινωνικού ρεύματος που βασίζεται στον ατομοκεντρικό ωφελιμισμό, έρχεται.
Για τον «πραγματιστή», η ζωή θα πρέπει να εξηγείται με ατομικά στοιχεία, όπως κίνητρα, φιλοδοξίες, σχέδια ζωής, και δεν θα πρέπει να είναι προσκολλημένη στο παρελθόν. Το σημαντικότερο είναι ότι η «αλήθεια» θα πρέπει να απελευθερωθεί από την πειθαρχία της λογικής σκέψης, την οποία ονομάζει «ιδεολογία», «ουτοπία», «ιδεοληψία». Για την ακρίβεια κάθε σκέψη είναι εχθρός του πραγματισμού, αν δεν έχει αντικείμενο την αναπαραγωγή του «πραγματικού», αν δεν είναι σκλάβα των πραγμάτων, αν δεν είναι αλυσοδεμένη στην πραγματικότητα, αν δεν αντιγράφει δουλικά το πρωτότυπο που έχει μπροστά της.
Η πρώτη μεγάλη ρήξη με τον «πραγματισμό» έγινε στην αρχή της κρίσης, όταν το τσόφλι προστασίας του, η υπερρεαλιστική κατάσταση της θεοποίησης της εικόνας, του περιτυλίγματος, του φαίνεσθαι, γκρεμίστηκε σαν πύργος από τραπουλόχαρτα, μόλις ήρθε το τέλος της εποχής της πλήξης.
Και τώρα ο βασιλιάς «πραγματισμός» είναι γυμνός, μπροστά μας. Τόσο γυμνός που όλοι τον βλέπουμε καθαρά, χωρίς τα φανταχτερά ρούχα της διαφήμισής του, όπως πριν. Γυμνός σε όλους. Στον επιχειρηματία που καταλαβαίνει ότι ο θάνατος του εμποράκου δεν είναι μόνο θεατρικό, αλλά η πραγματικότητα που έχει εγκλωβιστεί, η πραγματικότητα που εξυμνούσε. Στον εργαζόμενο που βλέπει ότι το να κοιτά την πάρτη του θα τον οδηγήσει σε μισθό πείνας, στην ανεργία, σε ανύπαρκτη σύνταξη.
Οσους αποδιοπομπαίους τράγους και να βρούμε, όσους βαρβάρους και να στιγματίσουμε, δεν αλλάζει το γεγονός ότι το τέλος του πραγματισμού, όπως το ξέραμε, έρχεται.
Σε περιόδους κοινωνικής αναταραχής, οι ατομικές συνειδήσεις αναγκάζονται και αποκτούν έντονη αλληλοδιείσδυση. Αλλωστε ο άνθρωπος είναι μέλος μιας κοινωνίας και όχι μοναχικό ζώο. Τότε ακριβώς ο ατομικιστικός ωφελιμισμός μπορεί να υποχωρήσει (παρά τη θέλησή του) μπροστά στην κοινωνική δικαιοσύνη. Η ατομική δράση χάνει έδαφος μπροστά στην αδελφότητα και όσοι σκέφτονται τον εαυτό τους και μόνο γίνονται από θύτες θύματα της νέας πραγματικότητας που τους έχει υπερβεί, μιας νέας πραγματικότητας όχι μόνο ως αποτελέσμα μιας ιστορικής νομοτέλειας, αλλά ως συνειδητοποίηση συνέπεια δράσης. Γι’ αυτό έχει σημασία, στο πέρασμα αυτής της εποχής, να μη δεχόμαστε καμία κοινωνική αποστασιοποίηση, έχει σημασία να κρατάμε τη φλόγα ενός άλλου δρόμου.
*Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου, περιφερειακός σύμβουλος Βορείου Αιγαίου
