Ο κορονοϊός στη Μέση Ανατολή και τη Μεσόγειο

Αυτή η κρίση της τιμής των υδρογονανθράκων είναι η πρώτη που οφείλεται σε μια ραγδαία μείωση της ζήτησης και όχι σε κερδοσκοπικά ή γεωπολιτικά παιχνίδια εντός του ΟΠΕΚ ή μεταξύ του ΟΠΕΚ και εξωτερικών παικτών όπως οι ΗΠΑ και η Ρωσία. Μείωση της ζήτησης είχαμε και σε άλλες περιόδους αλλά ποτέ σε τέτοια επίπεδα. Συνεπώς οι επιπτώσεις ίσως αλλάξουν δομικά χαρακτηριστικά της περιοχής.

Η μείωση των εσόδων από το πετρέλαιο θα δημιουργήσει πολύ μεγάλα προβλήματα σε κράτη-εισοδηματίες, όπως η Σαουδική Αραβία, το Ιράν, τα Εμιράτα, το Κατάρ και το Ιράκ, με πιθανές εσωτερικές αναταράξεις, κυρίως στις δύο πρώτες και πλήρη διάλυση του τελευταίου.

Η ιδιόμορφη, βίαιη «μεταρρυθμιστική» προσπάθεια του Σαουδάραβα διαδόχου θα είναι πολύ δύσκολο να συνεχιστεί. Ο πρίγκιπας Σουλτάν μπιν Σαλμάν δεν μπορεί πια να δημιουργεί ρήγματα στο σαουδαραβικό κατεστημένο. Θα χρειαστεί συμμαχίες εντός του τριγώνου βασιλική οικογένεια – ιερατείο – φυλές για να αντιμετωπίσει την κοινωνική πίεση από την περικοπή της επιδοματικής πολιτικής. Δεν αποκλείεται βίαιες κοινωνικές αναταραχές εντός του βασιλείου να λάβουν θρησκευτικό χαρακτήρα, ενεργοποιώντας μια νέα εσωτερική πια «Αλ Κάιντα».

Το ιρανικό καθεστώς θα χάσει ένα πολύ μεγάλο μέρος των εσόδων σε μια στιγμή που οι αμερικανικές κυρώσεις σφίγγουν ασφυκτικά τον κλοιό και η κοινωνική αναταραχή μεγαλώνει. Η επιδημία ίσως να αναστείλει προσωρινά την κοινωνική πίεση αλλά δεν θα την απομακρύνει πολύ. Αν και η συμμαχία Φρουρών της Επανάστασης, μέρους του ιερατείου και μιας μεταπρατικής πλουτοκρατίας δεν έχει συγκροτημένο πολιτικό αντίπαλο, η οικονομική και κοινωνική καταστροφή είναι δυνατόν να δημιουργήσει κρίσιμους αρμούς μεταξύ των κινημάτων κοινωνικής διαμαρτυρίας, των εμπόρων του παζαριού και μέρους του ιερατείου.

Η οικονομική κρίση του κορονοϊού θα στερήσει την Τουρκία από τον τουρισμό, τα εμβάσματα, τις εξαγωγές και κυρίως από ξένες επενδύσεις. Τρεις περιφερειακές δυνάμεις, το Ιράν, η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία, θα αναγκαστούν να αναστείλουν τις ηγεμονικές βλέψεις και τις επεμβάσεις τους στην περιοχή. Αυτό θα σημάνει σημαντικές αλλαγές στην Υεμένη, στο Ιράκ και στη Συρία αλλά όχι και τη βελτίωση των καταστάσεων που επικρατούν σήμερα στην Υεμένη και στο Ιράκ. Είναι πιθανό μάλιστα να οδηγήσουν σε μεγαλύτερη πολυδιάσπαση των ένοπλων ομάδων και πλήρες χάος.

Για χώρες όπως η Αίγυπτος, το Μαρόκο, η Τυνησία και η Αλγερία οι οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες είναι τεράστιες. Η πτώση των τιμών του πετρελαίου μπορεί να οδηγήσει την τελευταία στην πολιτική έκρηξη και γενικότερα η παγκόσμια οικονομική ύφεση και το διεθνές lockdown στερούν από τις τρεις πρώτες δύο ζωτικούς πόρους, τον τουρισμό και τα εμβάσματα των μεταναστών (τα εμβάσματα για την Αίγυπτο έφτασαν πέρυσι τα 11,1 δισεκατομμύρια δολάρια). Κατά συνέπεια η σταθερότητα των καθεστώτων μπορεί να τεθεί εν αμφιβόλω σε όλη τη Βόρεια Αφρική.

Το Ισραήλ βγαίνει γεωπολιτικά κερδισμένο αφού δύο βασικοί περιφερειακοί αντίπαλοι, το Ιράν και η Τουρκία, αποδυναμώνονται αισθητά. Μακροπρόθεσμα όμως η αστάθεια ή ακόμη και πολιτικές ανατροπές στις μοναρχίες του Κόλπου και την Αίγυπτο θα το φέρουν αντιμέτωπο με νέα προβλήματα. Εντός της χώρας ο κορονοϊός δημιουργεί τη βάση για νέες κοινωνικές και πολιτικές συμμαχίες μεταξύ Εβραίων και Παλαιστινίων.

Η αναγκαιότητα για ισχυρό κεντρικό κράτος με διεθνή νομική αναγνώριση που δημιουργεί ο κορονοϊός θα αποδυναμώσει μη κρατικούς πολιτικο-στρατιωτικούς δρώντες και οντότητες, όπως η Χεζμπολάχ ή οι Κούρδοι της Ροζάβα.

Τέλος, γίνεται πλέον φανερό ότι οι ανταγωνισμοί, οι «άξονες» και οι επαπειλούμενες στρατιωτικές αναμετρήσεις για υποτιθέμενους υδρογονάνθρακες είναι άνευ σημασίας. Ενα άδειο πουκάμισο, που βολεύει πολλούς ελλείψει πραγματικού αναπτυξιακού σχεδίου και στρατηγικής συμμαχιών στην περιοχή.

*Αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και υπεύθυνος του Κέντρου Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών, www.cemmis.edu.gr