Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ποιος και πώς έχει δικαίωμα να μιλά για την ιστορία;
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ποιος και πώς έχει δικαίωμα να μιλά για την ιστορία;

  • A-
  • A+

Τις τελευταίες μέρες, με αφορμή το βιβλίο του Ιάσονα Χανδρινού «Ολη η νύχτα εδώ», μια προφορική ιστορία της εξέγερσης του Πολυτεχνείου (Καστανιώτης 2019), έχει δημιουργηθεί συζήτηση γύρω από το πώς η ιστορία και οι ιστορικοί αναμετριούνται με τη μνήμη και τη μαρτυρία.

Είναι φυσικά κατανοητή η ευαισθησία των ανθρώπων που έχουν πρωταγωνιστήσει σε ιστορικές στιγμές που αποτέλεσαν τομή στη σύγχρονη ιστορία απέναντι στον τρόπο που ιστορικοποιείται η μνήμη – απέναντι στο αίτημα για δικαίωση της μνήμης. Από την άλλη, οι ιστορικοί αυτονόητα επιχειρούν να εντάξουν το γεγονός στο ιστορικό του συγκείμενο – για την περίπτωση του Πολυτεχνείου, όχι μόνο στο πλαίσιο της ελληνικής αντίστασης αλλά και στα νεανικά κινήματα που στη δεκαετία του ’60 και του ’70 συγκλόνιζαν την Ευρώπη και την Αμερική. Η συγκριτική διάσταση χρειάζεται ώστε να αποκτήσουν νόημα μέσα στην εποχή τους, χωρίς ωστόσο να χάνονται οι ιδιαιτερότητες κάθε περίπτωσης.

Ωστόσο η συζήτηση που προκάλεσε το βιβλίο έχει τρομερό ενδιαφέρον. Αναδεικνύει τρία ζητήματα που θα επανέρχονται συχνά πυκνά στον δημόσιο διάλογο αναφορικά με ιστορικά επίδικα.

Το πρώτο, αφορά τη σχέση του ιστορικού με την πρόσφατη ιστορία και συνακόλουθα με τη μνήμη. Ενα από τα «προνόμια» που είχαν οι ιστορικοί, όσο υπήρχε η σιωπηλή σύμβαση να μην ασχολούνται με τη σύγχρονη ιστορία, ήταν ότι τα υποκείμενα της έρευνας δεν μπορούσαν να αρθρώσουν αντίλογο. Οι θεματικές της ιστορικής έρευνας, όμως, έχουν πια ανοίξει σε ερωτήματα που μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες έμοιαζαν αδιανόητα – και μαζί έχουν μετακινηθεί και προς τη σύγχρονη ιστορία.

Στο συνέδριο για τα πενήντα χρόνια του εμφυλίου πολέμου, θυμάμαι ως φοιτήτρια την αντίδραση που προκάλεσε μια ανακοίνωση που αναφερόταν στους βιασμούς των αριστερών γυναικών από δεξιές συμμορίες. Μια οδυνηρή αποσιώπηση κάλυπτε αυτό το ευαίσθητο θέμα που σήμερα αποτελεί ένα από τα πιο καυτά ζητήματα της ιστορίας των εμφυλίων. Θυμάμαι, επίσης, ότι κάθε φορά που οι ιστορικοί αναφέρονταν στο αντάρτικο και στον εμφύλιο, σηκώνονταν οι πρωταγωνιστές θεωρώντας ότι αδικούνται ή ότι η θέση τους υποτιμούνταν και οι προθέσεις τους διαστρεβλώνονταν.

Στα θυελλώδη πρώτα συνέδρια για την Αντίσταση και τον Εμφύλιο, ο αντίλογος αρθρωνόταν γύρω από το επιχείρημα ότι ο ερευνητής, μη έχοντας βιώσει την εποχή, «δεν την κατάλαβε» και ότι, συνεπώς, όσοι τη βίωσαν είναι εξ ορισμού σε προνομιακή θέση να αποτυπώσουν το «τι πραγματικά έγινε». Οι ιστορικοί όμως δεν γράφουν τα απομνημονεύματα των πρωταγωνιστών. Η ιστορία δεν αποσκοπεί ούτε να δικαιώσει ούτε να διαψεύσει τη μνήμη. Η μνήμη έρχεται να προστεθεί στο σύνολο των τεκμηρίων της έρευνας, προκειμένου να φωτίσει πλευρές που αλλιώς θα παρέμεναν αφανείς.

Η υποκειμενικότητα της εμπειρίας, το πώς βιώθηκε ένα γεγονός από διαφορετικές κοινωνικές ομάδες, ακόμη και το πώς διαστρεβλώνεται ένα γεγονός ή αποσιωπάται από τη μνήμη, είναι σημαντικές πληροφορίες για το παρελθόν που προκύπτουν από τις μαρτυρίες και τις σπουδές μνήμης. Δεν είναι το ίδιο το γεγονός που ερευνά η μνήμη, αλλά το πώς βιώθηκε και το πώς επιβίωσε στο πέρασμα του χρόνου.

Το δεύτερο ζήτημα αφορά τη σχέση του ιστορικού με το υλικό του. Οταν ο ιστορικός αποφασίζει να συλλέξει και να καταγράψει τις μνημονικές αφηγήσεις, αυτό που καλείται να κάνει είναι, αφού αποκτήσει εποπτεία της εποχής και του ζητήματος που ερευνά, να στήσει τη συνέντευξη, να «ξεκλειδώσει» τον πληροφορητή κάνοντας τις κατάλληλες ερωτήσεις που πιθανώς θα φέρουν στην επιφάνεια πλευρές της μνήμης που δεν είναι προφανείς από την αρχή και να καταγράψει τη μαρτυρία.

Είναι αδιάφορο το αν συμφωνεί ή όχι με όσα ακούει. Ισα ίσα που, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την ιστορική έρευνα, θα ήταν εξαιρετικά σημαντικό να έχουμε αποτυπωμένο το αφήγημα της μνήμης ανθρώπων που συντάχθηκαν με πολιτικές επιλογές που μας φαίνονται αδιανόητες και καταδικαστέες. Από τη στιγμή που θα συλλεγούν οι μαρτυρίες, θα είναι διαθέσιμες ως πολύτιμο τεκμήριο για την ιστορική έρευνα της περιόδου.

Αν όμως λένε συνειδητά ψέματα; Αν λ.χ. ένας ναζί μάς λέει ότι οι ίδιοι οι Εβραίοι διάλεγαν ποιους θα στείλουν στα κρεματόρια και τους οδηγούσαν στην είσοδό τους, χρησιμοποιώντας τον ρόλο των ζοντερκομάντο, πώς χρησιμοποιεί ο ιστορικός τη μαρτυρία του; Αν ένας στρατιωτικός ισχυρίζεται ότι στην κατάληψη του Πολυτεχνείου οι φοιτητές παρακαλούσαν να μπει το τανκ, πώς χρησιμοποιεί ο ιστορικός την πληροφορία;

Εδώ φτάνουμε στο τρίτο ζήτημα. Πώς κατανοούμε την ιστορία ως πολιτισμική πρακτική - τι ιστορία θέλουμε; Εδώ το διαρκές στοίχημα είναι η ισορροπία ανάμεσα στη διανοητική εκλέπτυνση και στην πολιτική εγρήγορση. Διανοητική εκλέπτυνση σημαίνει να μην ακολουθήσουμε τον σχηματισμένο κανόνα που φιλτράρει και αναπαράγει τη μνήμη. Να είμαστε σε θέση να κάνουμε ανασκαφές μνήμης για να βρούμε τα υποστρώματα της μνήμης. Πολιτική εγρήγορση σημαίνει να αντιλαμβανόμαστε ότι η ιστορική γραφή μπαίνει σε μια κυκλοφορία νοημάτων πάνω στα οποία ο ιστορικός δεν μπορεί να ασκήσει έλεγχο.

Αν, λόγου χάρη, εκδώσουμε μια συλλογή μαρτυριών για το Ολοκαύτωμα, όπου φύρδην μίγδην θα παραθέσουμε μαρτυρίες των θυμάτων και μαρτυρίες των θυτών, χωρίς σχολιασμό, με τον αφελή ισχυρισμό ότι η μαρτυρία έχει τη δικής της αφ’ εαυτής αξία, ασχολίαστη και αδιασταύρωτη, τότε δεν θα πρέπει να εκπλαγούμε αν αυτές οι μαρτυρίες χρησιμοποιηθούν ως επιστημονικά στοιχεία μιας άρνησης του Ολοκαυτώματος.

Το ίδιο συμβαίνει και στη συλλογή των μαρτυριών για το Πολυτεχνείο. Είναι σημαντικό να ξεπεράσουμε την εικόνα που κατασκευάστηκε για το Πολυτεχνείο μέσα από τις επετείους του. Ακόμη και την εικόνα που δημιούργησαν οι πρωταγωνιστές της κατάληψης. Είναι σημαντικό να ακούσουμε όσους ήταν μέσα, όσους ήταν απέξω, όσους ήταν αδιάφοροι, ακόμη και τους εχθρικά αδιάφορους. Είναι σημαντικό να ακούσουμε τον λόγο των διωκτών.

Τι πίστευαν ότι πράττουν; Πώς το σκέπτονται σήμερα; Αλλά όλα αυτά δεν τα καταφέρνεις παραθέτοντας τις μαρτυρίες με τον ισχυρισμό: «να, αυτή είναι η ιστορία, αυτά είναι τα αδιάψευστα γεγονότα, δεν χρειάζονται ιστορική επεξεργασία». Ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, ανάμεσα δηλαδή στα ίχνη του παρελθόντος και στο τώρα υπάρχει ο ιστορικός και η ιστορική γραφή. Δεν υπάρχει αδιαμεσολάβητη πηγή. Αν παρουσιάσουμε μια φωτογραφία των τανκς στην Πράγα το 1968, χωρίς σχολιασμό, θα δούμε κόσμο γύρω τους και μερικές κοπέλες να προσφέρουν λουλούδια στους στρατιώτες. Τι δείχνει αυτή η φωτογραφία; Διαμαρτυρία ή υποδοχή;

Το βιβλίο του Χανδρινού έχει συγκλονιστικά κείμενα. Δεν είναι όμως μια προφορική ιστορία της εξέγερσης, όπως ισχυρίζεται στον υπότιτλο. Είναι μια παράθεση 84 μαρτυριών, με αλφαβητική σειρά, χωρίς πλαισίωση, και με έναν πρόλογο που δεν αξιοποιεί τα ευρήματά του, αφήνοντάς τα έκθετα. Πρόκειται για μεθοδολογικά σφάλματα, τα οποία όμως δεν δικαιολογούν κατηγορίες και καταδίκες του τύπου: «Οι δολοφόνοι της μνήμης» (Π. Ρηγοπούλου, «Εφ.Συν.» 22.11.2019), ούτε απαιτήσεις δηλώσεων μετανοίας του τύπου: «Για τον Ιάσονα Χανδρινό η δραστική αποκατάσταση της αλήθειας, χωρίς μισόλογα και δίχως περιστροφές, προβάλλει ως η μοναδική και λυτρωτική οφειλή του» (Κ. Λαλιώτης, «Εφ.Συν.» 23.11.19).

Η μνήμη του Πολυτεχνείου δεν ανήκει ούτε στους ιστορικούς ούτε στους πρωταγωνιστές. Καμιά ομολογία ενοχής δεν πρέπει να κάνει ο Χανδρινός. Αυτό που χρειάζεται να κάνει είναι να αξιοποιήσει τα κείμενα αυτά και να γράψει μια προφορική ιστορία του Πολυτεχνείου. Να κάνει δηλαδή εκείνο που έπρεπε να κάνει, που ξέρει να κάνει και υπόσχεται στον τίτλο.

* Ιστορικός

ΑΠΟΨΕΙΣ
46 χρόνια
Κι όμως, έχουν περάσει 46 χρόνια. 17 Νοεμβρίου του 1973. Θα γιορτάσουμε πάλι για το Πολυτεχνείο. Λέξεις, σύμβολα, εικόνες θα περισσέψουν. Φοβάμαι ότι αυτό που θα λείψει είναι η αυθεντική συγκίνηση. Και βέβαια...
46 χρόνια
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πολυτεχνείο, νυν και αεί
Συνιστώ προσοχή σε κάποια ανεγκέφαλα, κατά τη γνώμη μου, κυβερνητικά στελέχη, που σήμερα κατακεραυνώνουν τις νεολαιίστικες κινητοποιήσεις στο όνομα του νόμου και της τάξης. Διότι κόντρα στον νόμο και την τάξη...
Πολυτεχνείο, νυν και αεί
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο «μύθος» και ο μύθος
Καθώς πλησιάζει η επέτειος της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, θα αρχίσουν πάλι να κυκλοφορούν κείμενα που θα κάνουν λόγο για τον «μύθο» των νεκρών στο Πολυτεχνείο τον Νοέμβριο του 1973, άποψη που συμμερίζεται και...
Ο «μύθος» και ο μύθος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Δύο μοντέλα του επετειακού εορτασμού
Θέτω στη δημόσια διαβούλευση και στην ορθολογική επιχειρηματολογία της πολιτικής δημόσιας σφαίρας δύο μοντέλα «εορτασμού» της Μάχης των Θερμοπυλών και της Ναυμαχίας της Σαλαμίνας κατά το έτος 2020.
Δύο μοντέλα του επετειακού εορτασμού
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η επιθυμία για ιστορία
Η υπενθύμιση του αιτήματος να γραφτεί επιτέλους στην Ελλάδα η ιστορία της σεξουαλικής διαφοράς, κινηματική και μη, έρχεται τη στιγμή που η κεντρική πολιτική σκηνή το θεωρεί αίφνης και λίγο σικ να εμφανίζεται...
Η επιθυμία για ιστορία
ΑΠΟΨΕΙΣ
«Εδώ [;] Πολυτεχνείο»...
Περίμενα να κοπάσει ο δημοσιογραφικός θόρυβος ως προς την «επέτειο του Πολυτεχνείου». Δηλαδή, μήπως και εμφανιστεί κάποια ιστοριογραφική συγκομιδή που να αναθεμελιώσει το «υπόβαθρο» της οικείας «δημόσιας...
«Εδώ [;] Πολυτεχνείο»...

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας