Η Ανατολική Μεσόγειος είναι συνάμα ο αρχαιότερος ίσως χώρος γεωπολιτικών συγκρούσεων και ένας από τους αρχαιότερους χώρους ανταλλαγής και γόνιμης πρόσμιξης πολιτιστικών στοιχείων. Περίπου 4.000 χρόνια μετά, τα δύο αυτά βασικά χαρακτηριστικά δείχνουν αναλλοίωτα. Σήμερα υπάρχουν τέσσερα πεδία κρίσης και ανασφάλειας: ο θρησκευτικός εξτρεμισμός, ο συριακός πόλεμος και το προσφυγικό ζήτημα, η όξυνση του παλαιστινιακού ζητήματος και τα ζητήματα της εκμετάλλευσης των νέων ενεργειακών κοιτασμάτων.
Παρά τη διάλυση του «Ισλαμικού κράτους», το πρόβλημα του βίαιου θρησκευτικού εξτρεμισμού παραμένει κεντρικό στην περιοχή. Στη Συρία θύλακες του «Ισλαμικού κράτους» παραμένουν ενεργοί ενώ σημαντικές τζιχαντιστικές ομάδες ελέγχουν περιοχές στα νοτιοανατολικά της χώρας και βρίσκουν ασφαλές καταφύγιο στις ζώνες που ελέγχονται από τον τουρκικό στρατό στα βόρεια.
Την ίδια στιγμή, στην Αίγυπτο και την Υεμένη παραμένουν ισχυρά τα παρακλάδια του «Ισλαμικού κράτους» και της Αλ Κάιντα διαλύοντας την τουριστική οικονομία της πρώτης και μετατρέποντας (μαζί με άλλους εξωτερικούς και εσωτερικούς παράγοντες) σε αποτυχημένο κράτος τη δεύτερη. Αν και το «Ισλαμικό κράτος» δεν κατάφερε να δημιουργήσει στο χάος της Λιβύης ανάλογη ισχυρή δομή με αυτήν που έχτισε στη Συρία και το Ιράκ, η κατάσταση στη χώρα αυτή εύκολα μπορεί να «υποδεχτεί» το εξτρεμιστικό Ισλάμ.
Στον συριακό πόλεμο δεν φαίνεται να υπάρχουν οι προϋποθέσεις για τερματισμό της διαμάχης. Η συγκρότηση ζωνών επιρροής και η επικράτηση της κυβέρνησης της Δαμασκού στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας και στα νευραλγικής σημασίας αστικά κέντρα είναι ρευστές.
Εν πολλοίς τόσο αυτή η επικράτηση όσο και η συγκρότηση ζωνών στις κουρδικές και στις υπό τουρκική κατοχή περιοχές εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την παρουσία εξωτερικών δυνάμεων. Ο επί μακρόν de facto διαμελισμός της χώρας θα απομακρύνει την επάνοδο σε μια ενωμένη, ακέραιη και ειρηνική Συρία και η συνεχιζόμενη ανασφάλεια θα δημιουργήσει ένα μόνιμο προσφυγικό ρεύμα, ακόμη και από περιοχές που δεν βρίσκονται σε εμπόλεμες ζώνες.
Στο Παλαιστινιακό, η απόφαση Τραμπ για μεταφορά της πρεσβείας στα Ιεροσόλυμα εξελίσσεται σε θρυαλλίδα δραματικών εξελίξεων. Τέλος, η εκμετάλλευση των ενεργειακών πόρων έχει καταστεί προφανές ότι είναι πολύ δύσκολο τεχνικά και απρόσφορο οικονομικά να γίνει σε μονομερές ή ακόμη και διμερές επίπεδο. Είναι αναγκαίες πολυμερείς συνεργασίες μεταξύ των χωρών της Ανατολικής Μεσογείου, της ευρύτερης Μέσης Ανατολής και της Ε.Ε. ώστε να διασφαλιστεί συμφέρουσα εξόρυξη και μεταφορά των υδρογονανθράκων.
Σε αυτήν τη συγκυρία η Ελλάδα μπορεί να παίξει έναν σημαντικό μεσολαβητικό ρόλο διαμορφώνοντας το περιβάλλον για ένα πλαίσιο περιφερειακής συλλογικής ασφάλειας. Ηδη τα δύο προηγούμενα χρόνια οργανώθηκαν στη Ρόδο δύο διεθνείς διασκέψεις για την ασφάλεια και τη συνεργασία στην Ανατολική Μεσόγειο με τη συμμετοχή σχεδόν όλων των χωρών της περιοχής.
Σήμερα, ιδιαίτερα μετά τη συμφωνία με τα Σκόπια, η Ελλάδα μπορεί να προωθήσει με αξιοπιστία ένα νέο πρότυπο συνεργασίας στην περιοχή. Μια πρωτοβουλία για σταδιακή και προσεκτική οικοδόμηση ενός πλαισίου περιφερειακής συλλογικής ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο που δεν θα επιδιώκει επίλυση των μεγάλων διαφορών αλλά θα θεσμοθετήσει έναν μόνιμο χώρο διαλόγου, άμεσης επικοινωνίας και επίλυσης έκτακτων ζητημάτων που ανακύπτουν, ένα «Ελσίνκι» της Ανατολικής Μεσογείου. Γι’ αυτό η 3η Διεθνής Διάσκεψη για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ανατολική Μεσόγειο στη Ρόδο είναι ακόμη μια θετική πρόκληση για την ελληνική διπλωματία.
* Αναπληρωτής καθηγητής Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και υπεύθυνος Κέντρου Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών www.cemmis.edu.gr
