Ο πρόσφατα απελθών από τη ζωή μεγάλος επιστήμονας Στίβεν Χόκινγκ δίκαια είχε χαρακτηριστεί «νέος Αϊνστάιν». Η διαφορά των δύο ήταν ότι ο Βρετανός έδρασε και πέθανε καθηλωμένος σε αναπηρικό καροτσάκι, ενώ ο Γερμανοεβραίος υπήρξε αεικίνητος σε όλη του τη ζωή. Κοινό σημείο ότι και οι δύο πέθαναν σε ηλικία 76 ετών, το 1955 ο Αϊνστάιν και το 2018 ο Χόκινγκ.
Αλλο κοινό σημείο των δύο αυτών μεγαλοφυών προσωπικοτήτων ήταν η στάση τους υπέρ της ειρήνης και κατά του πολέμου, καθώς και το ότι ήταν πολιτικά τοποθετημένοι στην Αριστερά. Ο Χόκινγκ υπήρξε υποστηρικτής του βρετανικού Εργατικού Κόμματος και του σημερινού ηγέτη του Τζέρεμι Κόρμπιν, ενώ ο Αϊνστάιν το 1949 δημοσίευσε άρθρο στο αμερικανικό περιοδικό «Monthly Review» με τίτλο «Γιατί ο σοσιαλισμός». Ενα εξαιρετικά διεισδυτικό άρθρο, που προέβλεπε την εξέλιξη του καπιταλισμού, αλλά και τον κίνδυνο γραφειοκρατικοποίησης του «υπαρκτού σοσιαλισμού».
Από τότε ο Αϊνστάιν έβλεπε να συντελείται η παγκοσμιοποίηση. «Θα αποτελούσε μικρή υπερβολή», έγραφε, «να ισχυριστούμε ότι ακόμα και τώρα έχουμε μια πλανητική κοινότητα παραγωγής και κατανάλωσης», προσθέτοντας ότι «το ιδιωτικό κεφάλαιο τείνει να συγκεντρώνεται σε λίγα χέρια», με αποτέλεσμα αυτής της εξέλιξης «τη δημιουργία μιας ολιγαρχίας του ιδιωτικού κεφαλαίου, που η τεράστια δύναμή του δεν μπορεί να ελεγχθεί αποτελεσματικά ακόμα και στις δημοκρατικά οργανωμένες πολιτικές κοινωνίες».
Στο ίδιο άρθρο του ο Αϊνστάιν επισήμαινε φαινόμενα διαπλοκής, γράφοντας ότι «τα μέλη των νομοθετικών σωμάτων επιλέγονται από πολιτικά κόμματα που χρηματοδοτούνται σε μεγάλο βαθμό και επηρεάζονται και με άλλους τρόπους από τους ιδιώτες καπιταλιστές», με συνέπεια «οι αντιπρόσωποι του λαού να μην προστατεύουν ικανοποιητικά τα συμφέροντα των μη προνομιούχων τμημάτων του πληθυσμού». Η οδυνηρή εμπειρία της Ελλάδας –και όχι μόνο– τον επιβεβαιώνει.
Ταυτόχρονα, προειδοποιούσε ότι «η σχεδιασμένη οικονομία δεν αποτελεί ακόμα σοσιαλισμό», αφού «μια σχεδιασμένη οικονομία ως τέτοια μπορεί να συνοδεύεται από πλήρη υποδούλωση του ατόμου», θέτοντας το ζήτημα «πώς μπορούν να προστατευτούν τα δικαιώματα του ατόμου και ως εκ τούτου να κατοχυρωθεί το δημοκρατικό αντίβαρο στη δύναμη της γραφειοκρατίας».
Πάνω απ’ όλα, ο Αϊνστάιν ήταν πολέμιος του πολέμου, καλώντας όλη την ανθρωπότητα να ενωθεί, παραμερίζοντας πολιτικές ή άλλες διαφορές, μπροστά στον κίνδυνο της πυρηνικής καταστροφής. Είναι χαρακτηριστική η φράση του «Ο πόλεμος δεν μπορεί να γίνει ανθρώπινος, μόνο να καταργηθεί μπορεί», που απαντούσε προληπτικά στα περί «ανθρωπιστικών πολέμων».
* μέλος του Συμβουλίου του Διεθνούς Γραφείου Ειρήνης
