Απεικάσματα κυριαρχίας

Τα γεγονότα στην Καταλονία έχουν ενδιαφέρον για όλη την Ευρώπη. Το δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία, η βίαιη αντίδραση της ισπανικής κυβέρνησης, η διακήρυξη της ανεξαρτησίας και οι αναμενόμενες εξελίξεις θέτουν ερώτημα στη νομικιστική προσέγγιση, που εκφράστηκε από τον Ισπανό πρωθυπουργό αλλά και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (και τον Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας), ότι το δημοψήφισμα είναι ανυπόστατο ως παράνομο.

Πράγματι, παραβίασε όχι μόνο το ισπανικό Σύνταγμα του 1978, αλλά και το καταλανικό Estatut.

Αλλά οι επαναστάσεις, οι κρατικοί αποχωρισμοί και οι διακηρύξεις ανεξαρτησίας είναι πράξεις που παραβιάζουν το υπάρχον πλαίσιο νομιμότητας για να δημιουργήσουν ένα καινούργιο. Αν αυτό εγκαθιδρυθεί, νομιμοποιούνται, αν αποτύχει, τότε θεωρείται ανταρσία. Θέτουν ερώτημα, επίσης, ως προς την αντίληψη ότι όλα τα λαϊκά κινήματα και οι κινητοποιήσεις των πολιτών συντείνουν προς μια προοδευτικότερη κοινωνία.

Ποιο είναι το περιεχόμενο του καταλανικού εθνικισμού; Δύσκολα θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι οι Καταλανοί καταπιέζονται και τους εκμεταλλεύονται οι Ισπανοί, ώστε να χρειάζονται εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα.

Κυρίως ενδιαφερόμενοι είναι οι μεσαίες τάξεις της πιο πλούσιας περιοχής της Ισπανίας και η αντίθεσή τους με την κεντρική κυβέρνηση αφορά επίσης και τη μεταβίβαση πόρων στις φτωχές περιοχές της Ισπανίας.

Εκείνο που προκύπτει από τις μετρήσεις που παρουσιάστηκαν ήταν ότι αυτή η συζήτηση μάλλον άφησε αδιάφορα τα φτωχότερα στρώματα. Βέβαια η αυταρχική απάντηση της Μαδρίτης προκάλεσε ευρεία συσπείρωση πολιτών στην Καταλονία. Ωστόσο, παρόμοια κινήματα, από τα οποία λείπουν γενικές και καθολικά εφαρμόσιμες ιδέες, δημιουργούν κλιμάκωση εθνικιστικών αντιδράσεων.

Σε αυτό το πλαίσιο, υπάρχει κάποια δυνατότητα προοδευτικής εξέλιξης; Μόνο αν επικρατήσει η λογική της διαμεσολάβησης, επομένως αν γίνουν εκλογές και στην Ισπανία και στην Καταλονία, και το καινούργιο Κοινοβούλιο ανοίξει συζήτηση για την αναθεώρηση του ισπανικού Συντάγματος και των σχέσεων της κεντρικής κυβέρνησης με τις περιοχές που συναποτελούν το κράτος της Ισπανίας. Συζήτηση βέβαια που κινδυνεύει να ανοίξει και τον ασκό του Αιόλου.

Γιατί; Διότι εκείνο που υπάρχει και στο υπόβαθρο του καταλανικού αποχωριστικού κινήματος είναι οι αυταπάτες εθνικής κυριαρχίας.

Από κάποια στιγμή και πέρα, στην πορεία της Ευρωπαϊκής Ενωσης, την ατζέντα δεν την καθορίζουν οι κινήσεις και οι πρωτοβουλίες για την ευρωπαϊκή ενοποίηση, αλλά τα κινήματα που εκφράζονται με έναν λόγο εθνικής κυριαρχίας.

Η οικονομική κρίση του 2010, η οποία έθεσε σε κίνδυνο το ευρώ, και οι πολιτικές αντιμετώπισής της ίσως αποδειχτούν το ιστορικό όριο της ευρωπαϊκής ενοποιητικής παλίρροιας.

Η νομισματική ενοποίηση δεν έκανε ούτε ένα βήμα προς μια ενιαία ευρωπαϊκή οικονομία, όπως είχε σχεδιαστεί.

Γιατί ενιαία οικονομία σημαίνει και πολιτική ενοποίηση, η οποία επίσης έμεινε μετέωρη. Δεν δημιουργήθηκε ευρωπαϊκός δήμος, και ως εκ τούτου δεν συγκροτήθηκε ευρωπαϊκή λαϊκή κυριαρχία.

Στην Ευρώπη, αφενός δεν έχει δημιουργηθεί ευρωπαϊκή κυριαρχία, αφετέρου δεν υπάρχει ούτε εθνική κυριαρχία, καθώς μια σειρά από αρμοδιότητες του εθνικού κράτους έχουν απορροφηθεί από τους ευρωπαϊκούς οργανισμούς.

Πάνω σε αυτό το έδαφος αναπτύσσονται χωριστικά κινήματα τα οποία παίρνουν διαφορετικές μορφές, όπως Brexit, αποσχιστικά κινήματα (Σκοτία, Καταλονία), εθνικιστικά ευρωσκεπτικιστικά δεξιά κόμματα (Λεπέν, Αλτερνατίβα, Λέγκα του Βορρά), κυβερνήσεις όπως της Ουγγαρίας και της Πολωνίας.

Το Βίζεγκραντ διεκδικεί κυριαρχία ως προς τα σύνορα και τους πρόσφυγες. Κοινό υπόβαθρο είναι η διεκδίκηση της εθνικής κυριαρχίας: έλεγχος των συνόρων –αν όχι ως προς την ευρωπαϊκή κινητικότητα– κυρίως προς τα μεταναστευτικά ρεύματα από τον Νότο, έλεγχος της διάθεσης του πλεονάσματος των τοπικών κοινωνιών, έλεγχος της αναπαραγωγής των ταυτοτήτων και, κατ’ επέκταση, των τοπικών ελίτ.

Το ερώτημα: Είναι δυνατή η επιστροφή στην εθνική κυριαρχία; Στην πορεία των έξι δεκαετιών ευρωπαϊκής ενοποίησης έχουν δημιουργηθεί θεσμοί αναίρεσης της εθνικής κυριαρχίας λίγο-πολύ αμετάκλητοι.

Αλλά και από τη δεκαετία του 1980, οι αλλαγές στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα εκφράστηκαν με διεθνείς οργανισμούς που αναιρούν πολλά από τα χαρακτηριστικά της εθνικής κυριαρχίας.

Ωστόσο, το ευρωπαϊκό μετα-εθνικό κράτος δεν δημιουργήθηκε και τη θέση του κατέλαβε μια ιεραρχική οργάνωση των ευρωπαϊκών κρατών, στην οποία μερικά κράτη απολαμβάνουν μεγαλύτερη και άλλα μικρότερη ανεξαρτησία και κυριαρχία.

Πρόκειται για ασύμμετρη εθνική κυριαρχία.

Η διεκδίκηση της εθνικής ανεξαρτησίας συχνά συνδυάζεται με έναν λόγο αντικρατικό που έχει πολλάκις αντιδραστικό περιεχόμενο: Το κράτος ευνοεί τους μετανάστες σε βάρος των φτωχών γηγενών, η πολυπολιτισμικότητα θέτει σε κίνδυνο την εθνική ταυτότητα-θεμέλιο της λαϊκής κυριαρχίας, οι τραπεζίτες και οι Βρυξέλλες συνθλίβουν τα μεσαία στρώματα, τα ανοιχτά σύνορα σημαίνουν ανασφάλεια και εγκληματικότητα.

Ωστόσο, και με βάση την Καταλονία, αρθρώνεται και το αντεπιχείρημα: Στις μικρές κοινότητες αλληλοαναγνώρισης η δημοκρατία είναι εφικτή, κατά συνέπεια μια πολιτική προς όφελος των πολιτών είναι δυνατή.

Πρόκειται για μια πολύ παλιά ιδέα, ανέφικτη όμως σήμερα. Γιατί ζητήματα όπως το μεταναστευτικό, το περιβάλλον, η παγκόσμια οικονομία, μεγάλα δηλαδή ζητήματα που καθορίζουν τη ζωή μας, μπορούν να αντιμετωπιστούν από μεμονωμένα κράτη και μικρές κοινότητες; Θα επιστρέψουμε όμως στην προβληματική αυτή σε επόμενο άρθρο.

*ιστορικός – Πανεπιστήμιο Αθηνών