Αν μας ζητούσαν να εντοπίσουμε την ικανή συνθήκη της ιστορικά πρωτοφανούς, σχεδόν εβδομηκονταετούς ευρωπαϊκής σταθερότητας, οποιαδήποτε απάντηση μη περιλαμβάνουσα το κοινωνικό κράτος θα φαινόταν καταφανώς ατεκμηρίωτη. Το κοινωνικό κράτος υπήρξε αφενός στοιχειώδης αντιπαροχή προς τους επιζώντες για την αιματοχυσία των παγκόσμιων πολέμων, αφετέρου μηχανισμός αναθεμελίωσης του τρωθέντος κοινωνικού συμβολαίου.
Περαιτέρω, διαδραμάτισε μείζονα ρόλο στο ψυχροπολεμικό παίγνιο, καθώς η υπεροχή του δυτικού φιλελεύθερου παραδείγματος εδραζόταν εν πολλοίς σε αυτό το «αμορτισέρ» που απορροφούσε επαρκές μέρος των κραδασμών από τη λειτουργία της οικονομίας της αγοράς, παρέχοντας τα αναγκαία αναδιανεμητικά μερίσματα στα λιγότερο ευνοημένα μέρη και μετασχηματίζοντάς την σε «κοινωνική οικονομία της αγοράς» ή «συναινετικό καπιταλισμό».
Μεταπολεμικώς, η σταθερότητα ήταν το ζητούμενο προκειμένου να ξαναστηθούν βιώσιμες, εύτακτες κοινωνίες στη θέση των χαλασμάτων, εν τέλει προκειμένου να ξαναπιστέψουν οι πολίτες ότι η ζωή δεν είναι μια αδιάκοπη αλυσίδα επεισοδίων θηριωδίας, ανέχειας, λιμών και απανθρωπιάς, να αποκτήσουν ξανά την πίστη στο νόημα και την αξία της ζωής, τη φαινομενικά ανεπανόρθωτα απολεσθείσα στα χαρακώματα του Μεγάλου Πολέμου ή στα γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης…
Η απάντηση, λοιπόν, στο ζητούμενο της σταθερότητας και της επανεύρεσης της αξιοπρέπειας του ανθρώπου δεν ήταν άλλη παρά το κοινωνικό κράτος, ένα απαράμιλλο consensus μεταξύ κράτους, επιχειρήσεων και εργαζομένων/συνταξιούχων, προκειμένου να απεγκλωβιστεί το είδος μας από τη χομπσιανή του ειμαρμένη, ήτοι μια «άθλια, βίαιη και σύντομη ζωή».
Οι κυριότερες εκφάνσεις του: ενεργητικές πολιτικές πλήρους απασχόλησης (οκτάωρη, πενθήμερη απασχόληση αορίστου χρόνου), πολιτικές διαβουλευτικής διαδικασιοκρατικής δικαιοσύνης (χαρακτηριστικότερο παράδειγμα, οι συλλογικές διαπραγματεύσεις και τα «προϊόντα» τους), κρατικά εγγυημένες και χρηματοδοτημένες -κύριες και επικουρικές- συντάξεις, κρατικά συστήματα πλήρους και κατεξοχήν δωρεάν ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, παροχές σε ΑμΕΑ, πολιτικές προστασίας μητρότητας/οικογένειας -που προφανώς και επηρέαζαν θετικά την εξέλιξη του δημογραφικού και ως εκ τούτου καθιστούσαν βιώσιμο το συνταξιοδοτικό σύστημα, ενώ ενίσχυαν καθοριστικά και την εγχώρια ζήτηση-, δωρεάν εκπαίδευση από το νηπιαγωγείο μέχρι το πανεπιστήμιο, σε αρκετές χώρες ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα, αρνητική φορολογία για τις εισοδηματικά κατώτερες τάξεις κ.ά.
Η αποτελεσματικότητα του κοινωνικού κράτους; Ανεπανάληπτη ιστορικά -εσωτερική και εξωτερική- κοινωνική σταθερότητα και πολιτική ειρήνη, παραγωγή και κατανάλωση σε αδιανόητα ύψη για τη συντριπτική πλειονότητα των πολιτών, βελτίωση όλων των δεικτών ποιότητας ζωής (προσδόκιμο ζωής, διαθέσιμο εισόδημα, ελεύθερος χρόνος, επαγγελματικές και οικογενειακές προοπτικές, ατομικά δικαιώματα, καταπολέμηση των διακρίσεων)…
Ο άνθρωπος που έζησε από το 1945 μέχρι τις ημέρες μας θα θεωρείται ως ο άνθρωπος που του επιτράπηκε για πρώτη φορά να ευημερήσει και για πρώτη φορά, τουλάχιστον τις τελευταίες δεκαετίες, αυτή η ευημερία αφορά τον άνθρωπο ανεξαρτήτως φύλου, σεξουαλικών ή θρησκευτικών προτιμήσεων, φυλετικής/εθνοτικής καταγωγής κ.λπ.
Σε αυτό το ιστορικό ευτύχημα συνέβαλε αναντίλεκτα και ο ευρωπαϊκός φιλελευθερισμός, όπως αποτυπώνεται ανεπανάληπτα στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Στο κοινωνικό πεδίο, κορυφαίο νομικό κείμενο της Ευρώπης, νομικό κατόρθωμα για το οποίο κάθε Ευρωπαίος οφείλει να επαίρεται, παραμένει ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης. Και όμως, δεν είναι ευάριθμοι οι διαπρύσιοι κήρυκες κατά του κοινωνικού κράτους, για το οποίο φτάνουν σε σημείο τέτοιας κακόβουλης υστερίας ή εξηλιθίωσης ώστε να του αποδίδουν υφεσιακά χαρακτηριστικά, ενώ η απίσχνανσή του είναι προδήλως απότοκη και ενισχυτική της κρίσης…
Αφήνοντας κατά μέρος το προφανές, πως το κοινωνικό κράτος έχει κατεξοχήν προστατευτική λειτουργία και ως εκ τούτου είναι κακόγουστος παραλογισμός να αφαιρείς το μέσο προστασίας (κοινωνική ομπρέλα) σε καιρό επικίνδυνων κοινωνικο-οικονομικών φαινομένων, πρέπει να ομολογήσουμε ότι στην Ελλάδα το κοινωνικό κράτος υπήρξε ενίοτε αντικείμενο εκπόρνευσης από την πολιτική ελίτ προκειμένου, μέσω υπερβολικών για τον εθνικό πλούτο και μη κοστολογημένων παροχών, να «εξαγοράζει» την παραμονή στην εξουσία, ενώ παράλληλα αλώθηκε από ομάδες συμφερόντων που δεν ενδιαφέρονταν για την αειφόρο βιωσιμότητά του, παρά μόνο για τη βραχυπρόθεσμη λαφυραγώγησή του.
Το παράδοξο αποτέλεσμα είναι πως σημαντική μερίδα πολιτών των οποίων η ευημερία ερείδεται στο κράτος πρόνοιας στρέφεται κατ’ αυτού.
Στο ευρωπαϊκό επίπεδο χάσκουν οι ανέλπιδες ηγετίσκοι της Ε.Ε. παρατηρώντας τη ραγδαία άνοδο ενός ανορθολογικού εθνικολαϊκισμού και ούτε καν διανοούνται ότι αυτή η άνοδος οφείλεται κατά μείζονα λόγο στην αποσκελέτωση του κοινωνικού κράτους, που επάγεται ισχυρότατο κλονισμό της ψυχικής πρόσδεσης των πολιτών με τους θεσμούς, ωθώντας τους σε μια ακρησάριστη και αδιέξοδη ριζοσπαστικοποίηση, με άμεσο αποτέλεσμα την πολιτική αναρρίχηση κάθε κραδαίνοντος τη διαχρονική πολιτική σημαία ευκαιρίας της ψευδώνυμης αντισυστημικότητας μπουφόνου. Μόνη ελπίδα για την Ευρώπη είναι να αντιμετωπίσει τη μυατροφία ριζικά, αποκαθιστώντας στην προτέρα κατάσταση το αποσκελετωμένο κοινωνικό κράτος.
Για να παραμείνουν οι κοινωνίες της Ευρώπης εύτακτες, δηλαδή σταθερές, ανοιχτές, ελεύθερες και δίκαιες, για να παραμείνουμε οι μόνες γενιές αμιγείς πολέμου αλλά γενικευμένης ανέχειας, για να μη χρειαστεί να αναρωτηθούμε όπως κάποιοι κατά τη διάρκεια του ευρωπαϊκού ερέβους (1914-1945) «αν αυτός είναι ο άνθρωπος». Το μεταπολεμικό ευρωπαϊκό κοινωνικό παράδειγμα ρημάζει σχολάζον, ενώ η προθεσμία της αποδοχής κληρονομίας εκπνέει…
* δικηγόρος, υποψήφιος διδάκτωρ Νομικής
-320x213.jpg)
