Παγωμένοι, ένα βράδυ Μαρτίου του 2001, παρακολουθούσαμε ζωντανά στους δέκτες μας την καταστροφή των γιγάντιων γλυπτών αναπαραστάσεων του Βούδα στο Μπαμιγιάν του Αφγανιστάν από αφιονισμένους Ταλιμπάν. Οι εμβληματικοί αυτοί θεόρατοι Βούδες, έργα της λεγόμενης ελληνοβουδιστικής τέχνης, ήταν χαρακτηρισμένο Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς από την UNESCO, τίποτε και κανείς, ωστόσο, δεν εμπόδισε την καταστροφή τους.
Εκείνο το βράδυ κατέστη σαφές πόσο «πουκάμισο αδειανό» είναι ο όρος «Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς», μια ετικέτα με αποκλειστικά συμβολικό περιεχόμενο. Φάνηκε πόσο ανυπεράσπιστη είναι η Παγκόσμια Κληρονομιά, όπου κι αν βρίσκεται. Εγινε πρόδηλο ότι η παγκόσμια κοινότητα δεν έχει όραμα και στρατηγική για να προστατεύσει ό,τι έχει χαρακτηριστεί ως κοινή κληρονομιά της.
Ακούστηκε κυνική η βρετανική δήλωση περί κυριαρχικού δικαιώματος της Τουρκίας να μετατρέψει την Αγία Σοφία σε τέμενος. Μα πράγματι είναι κυριαρχικό δικαίωμα της γείτονος. Κι αυτό ακριβώς είναι το ζήτημα, ότι στο πλαίσιο αυτού του κυριαρχικού δικαιώματος καταργεί στην πράξη την έννοια της Παγκόσμιας Κληρονομιάς.
Δεχόμαστε σαν αυτονόητη αρχή ότι το έδαφος της πρεσβείας Χ στη χώρα Ψ αποτελεί εθνικό έδαφος της χώρας Χ αλλά δεν μπορούμε στον 21ο αιώνα να φανταστούμε ότι οι Πυραμίδες, ο Παρθενώνας, το Κολοσσαίο, το Ανγκορ Βατ, η Αγία Σοφία αποτελούν ουσιαστικά διεθνές έδαφος εντός της εθνικής επικράτειας όπου βρίσκονται. Τι παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά είναι αυτή που μπορεί να χρησιμοποιηθεί κατά το εκάστοτε τοπικό πολιτικό δοκούν σαν τσιφλίκι;
Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι μια αδιάκοπη διαδοχή κυριαρχίας και «οικειοποίησης» του προηγούμενου πολιτισμού από τον επόμενο, διαδικασία που συμπυκνώνεται στην εικόνα του σκύλου που σηκώνει το πόδι του για να μαρκάρει την περιοχή ως επίδειξη υπεροχής.
Ακριβώς όπως οι αρχαίοι ναοί διαμελίστηκαν για να γίνουν δομικό υλικό ανέγερσης χριστιανικών εκκλησιών, έτσι κι ο Παρθενώνας και η Αγία Σοφία μετατράπηκαν στο παρελθόν σε τζαμιά. Είναι πάντα η ίδια ζωική διαδικασία του σκύλου που σηκώνει το πόδι του με την πρόθεση να κυριαρχήσει, ενώ στην ουσία αυτό που φτιάχνει είναι είναι ένα οσφρητικό –εν προκειμένω, πολιτισμικό– παλίμψηστο, όπου χωνεύεται η παρουσία του με όλες τις προηγηθείσες παρουσίες.
Η ανθρωπότητα, ωστόσο, συνομολόγησε πέντε κανόνες και προχώρησε σε ένα άλλο στάδιο εξέλιξης, όπου η σχέση με τον προγενέστερο πολιτισμό δεν χρειάζεται πια να περνά από την οδό της κραυγαλέας σκυλίσιας κίνησης. Με όποιο κίνητρο κι αν πορεύεται ο Τούρκος πρόεδρος, το σίγουρο είναι ότι διαρρηγνύει ένα άρρητο συμβόλαιο, απότοκο της ιστορικής προόδου, βάζοντας τη χώρα του να επιστρέφει σε ένα προηγούμενο στάδιο αλαλάζουσας επίδειξης κι επιβολής. Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν απεμπολώντας τον Ατατούρκ και ενσωματώνοντας τον Πορθητή γίνεται ένας ζωντανός αναχρονισμός.
Εάν οι εντεταλμένοι θεσμοί της παγκόσμιας κοινότητας δεν κινήσουν μια διαδικασία διεύρυνσης των εξουσιών τους προκειμένου να διαφυλάξουν τα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς, ας το χωνέψουμε ότι δεν υπάρχει καμιά ουσιαστική προστασία όλων αυτών των μνημείων. Θα συνεχίσουν να γίνονται αντικείμενο μισαλλοδοξίας ή διαπραγματευτικά χαρτιά πολιτικών παιγνίων.
* καλλιτέχνιδα, ακτιβίστρια
