Πώς τελείωνε ο «Φάουστ»;

Όταν η Ρωσία του Πούτιν ξεκίνησε τον πόλεμο το 2022, το έκανε εναντίον της ειρήνης, της διπλωματίας, της ευρωπαϊκής ευημερίας. Δεν ήταν μια απλή επίθεση εναντίον της Ουκρανίας. Το ότι ξαφνικά έπαψε να είναι δεδομένη η ειρήνη, δημιούργησε μια δυναμική στην ευρωπαϊκή πολιτική για δράσεις αλληλεγγύης, άμυνας και επανεξοπλισμών που, αναγκαστικά, πλήττουν περαιτέρω την ευημερία και αναδιαμορφώνουν τον ευρωπαϊκό χάρτη ασφάλειας. Οι ταυτόχρονες δυσμενείς εξελίξεις πήραν τη μορφή χιονοστιβάδας, που εμπεριείχε «δεινά χωρίς σύνορα», όπως η εξελισσόμενη πανδημία, οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής και, βεβαίως, ο πόλεμος με τη μορφή και την έκταση που έχει πάρει σήμερα.

Αξίζει να ειπωθεί ότι με την επανεμφάνιση του προέδρου Τραμπ η ραγδαία μεταβολή των γεωπολιτικών συνθηκών έγινε εντονότερα αισθητή ως απειλή της ανεξαρτησίας και της ακεραιότητας των μικρότερων κρατών. Και οι μικρές χώρες μπορούν να έχουν κάποια τύχη μόνον στους διεθνείς οργανισμούς. Και οι διεθνείς οργανισμοί κυριαρχούνται από τις μεγάλες δυνάμεις μερικές εκ των οποίων συμπεριφέρονται αυτοκρατορικά. Έτσι, ο πόλεμος στην Ουκρανία αλλά και ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή και στο Ιράν αναδεικνύουν την πολυπολικότητα του κόσμου, τα ιμπεριαλιστικά χαρακτηριστικά των αντιδημοκρατικών στρατηγικών επιλογών, την εμβέλεια των «αυτοκρατοριών» και τα όρια του ευρωπαϊκού πασιφισμού.

Η Ευρώπη κατανοεί ότι δεν μπορεί να λειτουργεί ως ήπειρος της καντιανής «αιώνιας ειρήνης» και της «αενάως διευρυνόμενης αγοράς». Η Αμερική για χρόνια κάλυπτε το κενό της ασφάλειας. Και καθώς η Ευρώπη έχτιζε κράτη πρόνοιας, η Αμερική παρείχε τις συνθήκες με τις οποίες μπορούσε να συνεχίσει να είναι ένας επίγειος κοινωνικός παράδεισος. Σύμφωνα με την παλιά διατύπωση του διακεκριμένου Συντηρητικού ερευνητή του Brookings Institution και ειδικού σε θέματα εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ, Ρόμπερτ Κάγκαν, «Η Αμερική ερχόταν από τον Άρη και η Ευρώπη ερχόταν από την Αφροδίτη». Αυτό ώς έναν βαθμό έχει πάψει να ισχύει. Από τη μεταπολεμική τάξη, ελάχιστα πράγματα είναι δεδομένα σήμερα. Το κύρος των διεθνών οργανισμών υπονομεύεται (τις περισσότερες φορές από τους ίδιους τους οργανισμούς) και όλοι στρέφονται σε διμερείς συμφωνίες για διάφορα ζητήματα. Λόγου χάρη, μια τέτοια είναι το αμυντικό σύμφωνο Γαλλίας-Ελλάδας (Συμφωνία για την Εγκαθίδρυση Στρατηγικής Εταιρικής Σχέσης σε Ζητήματα Ασφάλειας και Άμυνας) που υπογράφηκε αρχικά τον Σεπτέμβριο του 2021 και ανανεώθηκε τον Απρίλιο του 2026. Ένα άλλο είναι ο απόηχος της τελευταίας Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Τουρκία με οικοδεσπότη τον Ερντογάν. Το θέμα του casus belli της Τουρκίας κατά την Ελλάδας ερμηνεύτηκε ως διμερής διαφορά Ελλάδας-Τουρκίας και το θέμα της πώλησης των αμερικανικών F-35 στην Τουρκία θεωρήθηκε από τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ ως υπόθεση ΗΠΑ-Τουρκίας.

Σίγουρα δεν είναι η πρώτη φορά που γίνονται «ανίερες συμμαχίες». Οι συμμαχίες κρατών ή ομάδων με αντίθετες ιδεολογίες, ενωμένες από συμφέροντα, συμπάθειες ή κοινούς αντιπάλους αντικαθιστούν όλο και περισσότερο τις ιδεολογικές ακαμψίες. Η Ρωσία και η Κίνα (το λεγόμενο Αυταρχικό Μέτωπο) είναι μια τέτοια. Η συμμαχία Ιράν, Ρωσίας με τους ένοπλους μη κρατικούς πληρεξούσιους, είναι μία άλλη. Η συμμαχία ΗΠΑ-Συρίας και η περίπτωση των ΗΠΑ-Τουρκίας και Τουρκίας-Ε.Ε. είναι από τις χαρακτηριστικές.

Κοινό στοιχείο της συμφωνίας «με τον διάβολο» είναι η παλιά «αυτοκρατορία». Πρόχειρα απαριθμώ τη Ρωσία, την Περσία, την Οθωμανική Αυτοκρατορία, την Αυστρο-ουγγαρία, τη Γαλλία, την Αγγλία, την Κίνα, τις ΗΠΑ κ.λπ. Στις «συμφωνίες με τον διάβολο» υπάρχει βέβαια το καλό σενάριο, όπως αυτό στο τέλος του «Φάουστ» του Γκέτε. Ο Φάουστ παρότι συμμάχησε με τον διάβολο, λυτρώθηκε όχι μέσω της απόλυτης γνώσης, αλλά μέσω της ανιδιοτελούς προσφοράς στην ανθρωπότητα. Το έργο ολοκληρώνεται με τη σωτηρία της ψυχής. Σήμερα, δεν προκύπτει κανένα αγγελικό σενάριο. Προκύπτει μόνο ο πόλεμος ή η διαρκής απειλή του. Ακόμα κι όταν δεν εμπλέκεσαι άμεσα, εμπλέκεσαι έμμεσα με χίλιους τρόπους.

Και μερικές φορές δεν αρκεί να αποφεύγεις το κακό. Μερικές φορές χρειάζεται να το αντιμετωπίζεις πρόσωπο με πρόσωπο – και δεν είναι καθόλου εύκολο.