Οι άνθρωποι είναι ίδιοι παντού στον κόσμο

Κατά τη διάρκεια των ΝΑΤΟϊκών βομβαρδισμών του 1999, ένας φίλος Σέρβος στο Βελιγράδι, με κοίταξε γεμάτος τρόμο αλλά και πολλή οργή στα μάτια και μου ‘πε: «Ξέρεις πώς θα λυθεί το πρόβλημα των Βαλκανίων; Με τρεις ατομικές βόμβες!»

Από τότε, ζώντας και παρατηρώντας τα Βαλκάνια, τα λόγια του μου έρχονται, κάθε φορά, στο μυαλό, προκειμένου να λύσουν νοητά τα παράλογα προβλήματα με τα σύνορα των Βαλκανικών χωρών.

Ύστερα από εικοσι πέντε περίπου χρόνια, όλοι λίγο-πολύ γνωρίζουμε το πρόβλημα με τη γειτονική χώρα, το αμφιλεγόμενο κρατίδιο των Σκοπίων. Ένα πρόβλημα που, μετά από τόσα χρόνια, παραμένει άλυτο, αποδεικνύοντας συνεχώς ότι η δύναμη της προπαγάνδας είναι διαχρονική και δεν μετριάζεται ποτέ.

Επιτέλους ναι, είναι προπαγάνδα ότι οι Σκοπιανοί μάς μισούν. Είναι προπαγάνδα ότι οι Σκοπιανοί ονειρεύονται να στήσουν τα σύνορά τους στα Τέμπη. Είναι προπαγάνδα ότι οι Σκοπιανοί νιώθουν απόγονοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Η ιστορία έχει αποδείξει επανειλημμένως ότι η προπαγάνδα καταφέρνει να κρατά τα προβλήματα ζεστά, γίνεται πολέμια της νομιμότητας και, ελλείψει νομιμότητας, «χορεύουν» τα συμφέροντα που κάνουν κάποιους πλουσιότερους.

Ας μη γελιόμαστε, και οι δύο πλευρές απέδειξαν περίτρανα, έως τώρα, ότι δεν θέλουν να λύσουν τίποτα.

Κάποιοι στην Ελλάδα πίστευαν ότι μια αριστερή κυβέρνηση μπορούσε να σταθεί μπροστά στο συμφέρον με σθένος και να το πολεμήσει. Στον νου τους φυσικά είχαν μια αριστερή κυβέρνηση χωρίς εθνικιστικές παραφωνίες που απαιτούν και βάζουν κόκκινες γραμμές ως όρους στο τραπέζι.

Ένα τεράστιο ποσοστό από τα δύο εκατομμύρια των Σλαβομακεδόνων που βρίσκονται στο όριο της φτώχειας έκρινε ότι είναι σωστότερο να έχουν μια εθνικιστική, πατριωτική κυβέρνηση που χτίζει υποτιθέμενα ιστορικά μνημεία και αγάλματα, με καμία ιστορική συνοχή, από φθηνά υλικά ξοδεύοντας μεγάλα ποσά από τα ταμεία της χώρας σε μια πρωτεύουσα που κάποιοι εναπομείναντες λάτρεις της αλλοτινής πόλης τους, αποκαλούν σήμερα «Ντίσνεϊλαντ».

Αυτήν την Κυριακή η ΠΓΔΜ θα προσπαθήσει να χτίσει το μέλλον της ξανά, μέσα από τις εθνικές εκλογές, σε μια σημαδιακή, για την ευρύτερη περιοχή, περίοδο.

Είναι η στιγμή που νιώσαμε την ανάγκη να συνομιλήσουμε με κάποιον καλλιτέχνη-διανοούμενο της γειτονικής χώρας, αφού λίγο-πολύ όλοι μας γνωρίζουμε τις αδιάλλακτες απόψεις που βγαίνουν από τα επίσημα πολιτικά στόματα.

Διαλέξαμε λοιπόν έναν πολυβραβευμένο, διεθνούς φήμης σκηνοθέτη, τον Μίλτσο Μάντσεβσκι.

Είναι ο σκηνοθέτης αυτός που όσοι είχαμε την τύχη να δούμε την απαγορευμένη τότε, λόγω του εμπάργκο του 1994, ταινία «Πριν τη Βροχή», βρεθήκαμε μπροστά στην πραγματική πτυχή των γεγονότων που βιώναμε εκείνη τη περίοδο στα Βαλκάνια.

Θρησκευτικά μίση, εθνικές εμπάθειες, υπερβολές και προπαγάνδα μέσα από την ιστορία ενός βραβευμένου φωτορεπόρτερ που κάλυπτε τον εμφύλιο πόλεμο της Βοσνίας.

Μια τρίπτυχη παραλληλία, μεταξύ της δικής του προσωπικής ζωής, της ζωής του σε σχέση με τη δουλειά του και μιας τρίτης τρυφερής ερωτικής ιστορίας, δύο νέων παιδιών που είχαν την «ατυχία», το κορίτσι να είναι μουσουλμάνα αλβανικής καταγωγής και το αγόρι Σλάβος χριστιανός.

Το «Πριν τη Βροχή» μπαίνει στη λίστα των εκατό καλύτερων ταινιών που έχουν γίνει ποτέ, καταξιώνοντάς τον στο διεθνές στερέωμα. Θα ακολουθήσουν πολλές ταινίες που θα πολυβραβευτούν και θα πολυσυζητηθούν σε μια επιτυχημένη πορεία που συνεχίζεται έως σήμερα.

• Κύριε Μάντσεβσκι, εκτός από σκηνοθέτης, είστε επίσης φωτογράφος και συγγραφέας. Ποιοι σκηνοθέτες και καλλιτέχνες επηρέασαν την καλλιτεχνική σας πορεία;

Έχω επηρεαστεί από διάφορους ανθρώπους σε διάφορα στάδια της ζωής μου, κάποιοι όμως δημιουργοί έμελλε να ασκήσουν μόνιμη επιρροή πάνω μου.

Σημαδιακοί για μένα υπήρξαν ο Ρόμπερτ Ρόζενμπεργκ, η Πίνα Μπάους, ο Μότσαρτ, ο Μπαχ, ο Ματίς, ο Νουσράτ Φατέχ Αλί Χαν, ο Βίνφριντ Γκέοργκ Ζέμπαλντ, η Άσα Μπούσλι, ο Tehching Hsieh, οι Κράφτγουερκ, ο Μίλαν Κούντερα.

• Στην ταινία σας «Μητέρες», εμβαθύνετε στη φύση της αλήθειας. Ποια είναι, τελικά, η υφή της; Είναι η αλήθεια υποκειμενική, αντικειμενική ή απλώς ζήτημα ιδιοσυγκρασίας; Υπάρχουν περισσότερες από μία αλήθειες;

Υπάρχει, φυσικά, μια αντικειμενική αλήθεια, η οποία εντούτοις εισπράττεται από τον καθένα σύμφωνα με την αντιληπτικότητα, τις καταβολές ή το περιβάλλον μέσα στο οποίο υπάρχει.

Ενδιαφέρομαι για τα γεγονότα, την ιστορία. Ωστόσο, η υποκειμενική, η καλλιτεχνική αλήθεια, είναι αυτή που πρωτίστως με αφορά τόσο ως άνθρωπο όσο και ως καλλιτέχνη.

• Είστε ο πιο γνωστός Σλαβομακεδόνας καλλιτέχνης στην Ελλάδα. Θεωρείτε κάποιον Έλληνα καλλιτέχνη σημαντικό;

Δεν διαχωρίζω τους ανθρώπους σύμφωνα με την καταγωγή τους. Οι άνθρωποι είναι ίδιοι παντού στον κόσμο. Ο Μπέργκμαν δεν είναι ένας σπουδαίος Σουηδός σκηνοθέτης, είναι ένας σπουδαίος σκηνοθέτης. Ο Βόνεγκατ δεν είναι ένας σπουδαίος Αμερικανός συγγραφέας, είναι ένας σπουδαίος συγγραφέας.

• Πείτε μας λίγα πράγματα για την καινούργια σας ταινία «Bikini Moon».

Το «Bikini Moon» είναι μια ταινία που εξερευνά την περιοχή εκείνη όπου αληθινό και φανταστικό διασταυρώνονται. Αφηγείται την ιστορία μιας χαρισματικής γυναίκας που ζει στη Νέα Υόρκη. Ένας σκηνοθέτης και η κοπέλα του γυρίζουν μια ταινία γι’ αυτήν προτού η ζωή τους μπλεχτεί με τη δική της.

Είχαμε μια απίστευτη ομάδα νέων Νεοϋορκέζων ηθοποιών –ανάμεσά τους οι Condola Rashad, Sarah Goldberg, Will Janowitz– καθώς και ένα σπουδαίο συνεργείο με επικεφαλής τον εξαιρετικά ταλαντούχο διευθυντή φωτογραφίας Josh Weinstein και τον production designer David Munns.

Είναι η πρώτη μου σκηνοθετική δουλειά στη Νέα Υόρκη μετά από πολύ καιρό. Ζω εδώ από το 1985 και έρχομαι στην Ευρώπη προκειμένου να κινηματογραφώ τις ταινίες μου ως ευρωπαϊκές συμπαραγωγές. Πριν από δεκαπέντε χρόνια γύρισα εδώ το «Wire» και πρόπερσι τη μικρού μήκους ταινία «Thursday». Το χρειαζόμουν πραγματικά να ξαναδουλέψω στην Αμερική.

• Οι ταινίες σας καταγράφουν ιστορικά γεγονότα που βασανίζουν, εδώ και αιώνες, τα Βαλκάνια. Θα έρθει, πιστεύετε, η μέρα που αυτή η ταλαίπωρη μοίρα θα τελειώσει;

Θα ήθελα πολύ να το πιστεύω. Πριν από δύο αιώνες η Σκανδιναβία ήταν ένα χάος. Δείτε τους τώρα! Μαγικό ραβδί όμως δεν υπάρχει. Χρειάζονται θυσίες, αίσθημα δικαίου, αυτοθυσία, ενσυναίσθηση, καλή γειτονία, συμμόρφωση με τους κανόνες της κοινότητας.

• Στην πολυβραβευμένη σας αριστουργηματική ταινία «Before the Rain» καταδεικνύετε τα μοιραία αποτελέσματα του θρησκευτικού φανατισμού. Τα Βαλκάνια έχουν γίνει μάρτυρας των θηριωδιών των θρησκευτικών συγκρούσεων. Υπάρχει, κατά τη γνώμη σας, διαφορά μεταξύ θρησκευτικών και πολιτικών δογμάτων ως προς το αποτέλεσμα;

Πολύ φοβάμαι ότι η αρπαγή γης, η κλοπή, ο βανδαλισμός και το μίσος πολλές φορές ενδύονται τον μανδύα των θρησκευτικών συγκρούσεων.

• Η ΠΓΔΜ δέχεται πυρρά από παντού. Από τον βορρά, οι Σέρβοι σάς θεωρούν προδότες που αποσχιστήκατε από τη Γιουγκοσλαβία. Οι Βούλγαροι αναγνωρίζουν μεν την εθνότητά σας, όχι όμως τη γλώσσα σας, την οποία θεωρούν βουλγαρική. Οι Αλβανοί, οραματιζόμενοι τη Μεγάλη Αλβανία, έκαναν τον πόλεμο του 2001. Αποτέλεσμα είναι ότι το δυτικό τμήμα της ΠΓΔΜ έχει καταληφθεί από Αλβανούς, κάτι που αποτελεί υπαρκτό κίνδυνο. Πιστεύετε ότι το ζήτημα της ονομασίας συνιστά μεγαλύτερο πρόβλημα απ’ όσα προαναφέρθηκαν;

Η ερώτηση δεν απαντήθηκε.

• Μια μεγάλη μερίδα Ελλήνων δεν συμφωνεί με πολλούς από τους τρόπους με τους οποίους η εξωτερική πολιτική της Ελλάδας έχει χειριστεί το ζήτημα της ονομασίας και θεωρεί πολύ πιο ουσιώδες το να παραμεριστούν πολλές από τις διαφορές μας. Προτίθεστε, από την πλευρά σας, να κρατήσετε ανάλογη στάση; (η ερώτηση αφορά την, μέχρι πρότινος, απαγόρευση των ταινιών σας στην Ελλάδα).

Δεν είναι εύκολο να παρακάμψουμε την πραγματική ζημιά που κατάφεραν οι ελληνικές πολιτικές ελίτ και οι εθνικιστές, εμποδίζοντας την ενσωμάτωση της ΠΓΔΜ στην Ευρωπαϊκή Ζώνη, όπως δεν είναι εύκολο να αγνοήσουμε τα πληγωμένα αισθήματα των Σλαβομακεδόνων τα οποία λειτούργησαν, δυστυχώς, ως άλλοθι Σλαβομακεδόνων δημαγωγών και εθνικιστών.

Ταυτόχρονα, οφείλουμε να έχουμε συνείδηση του γεγονότος ότι η όποια επιζήμια συμπεριφορά μπορεί να χρησιμεύσει ως η τέλεια δικαιολογία τοπικών δημαγωγών και δικτατόρων προκειμένου να καλύψουν δικές τους εγωιστικές ανάγκες. Πρέπει να είμαστε σε θέση να διακρίνουμε ανάμεσα στα δύο.

• Στον ελληνικό Εμφύλιο που έλαβε χώρα μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ελλάδα θρήνησε χιλιάδες θύματα. Συνέπεια αυτού του φριχτού πολέμου ήταν χιλιάδες Έλληνες κομμουνιστές να εκτελεστούν ή να εξοριστούν σε νησιά-φυλακές του Αιγαίου. Σα να μην έφτανε αυτό, στα χρόνια που ακολούθησαν, οι οικογένειές τους υπέφεραν τα πάνδεινα καθώς περιθωριοποιήθηκαν από την ίδια τους την κοινωνία, στερούμενοι δικαιωμάτων που απολάμβαναν οι πρώην μη-κουμουνιστές. Ανάλογη φρίκη βίωσαν και οι Σλαβομακεδόνες αντάρτες που σκοτώθηκαν, μαζί με Έλληνες αντάρτες και άμαχο πληθυσμό, από βόμβες ναπάλμ των βρετανικών spitfires, στα χωριά του Γράμμου. Ποιος πιστεύετε ότι οφείλει, τελικά, μια συγγνώμη όταν και τα δύο έθνη έχουν λαβωθεί; Είναι η κατάλληλη στιγμή να ειπωθεί ή κάτι τέτοιο θα ξυπνούσε αιμοδιψή τέρατα;

Δεν μπορούμε να προσποιούμαστε ότι δεν συνέβησαν τα γεγονότα, το εθνικό ξεκαθάρισμα ή η ανθρώπινη τραγωδία. Οφείλουμε να τα παραδεχτούμε προκειμένου να αποφύγουμε, στο μέλλον, τις θηριωδίες του παρελθόντος.

• Πιστεύετε ότι οι τέχνες και οι καλλιτέχνες έχουν τη δύναμη να επιλύουν γεωπολιτικά ζητήματα;

Ασφαλώς όχι. Τα γεωπολιτικά ζητήματα τα χειρίζονται συνήθως άνθρωποι που δεν έχουν σχέση με την τέχνη. Εάν, πράγματι, μπορούν, τέχνες και καλλιτέχνες, να βοηθήσουν κάπου είναι στο να δώσουν περισσότερο νόημα στη ζωή μας.

• Παγκοσμίως σχεδόν, το εκπαιδευτικό σύστημα εστιάζει στην ιστορία και στη θρησκεία της εκάστοτε χώρας, υπογραμμίζοντας έτσι τις διαφορές και όχι τις ομοιότητες μεταξύ των εθνών. Πιστεύετε ότι ένα εκπαιδευτικό σύστημα που θα μας δίδασκε παγκόσμια μυθολογία, παγκόσμια ιστορία και συγκριτική θρησκεία θα μας βοηθούσε να κατανοήσουμε καλύτερα ο ένας τον άλλον και να δούμε τους εαυτούς μας ως μέρος μιας ανθρωπότητας που μοιράζεται το ίδιο συλλογικό ασυνείδητο; Θα αντιλαμβανόμασταν τότε τον κοινό μας παρονομαστή, την κοινή μας προέλευση και τον κοινό προορισμό μας;

Πολύ εύστοχη ερώτηση! Η εγωκεντρική εθνική υστερία, συμπεριλαμβανομένης της ελληνικής, είναι το απόστημα που μακάρι, για χάρη όλων των ανθρώπων, να βρει τον δρόμο του για το καλάθι των αχρήστων της ανθρωπότητας.