Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
2019: Ετος Γιούργκεν Χάμπερμας
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

2019: Ετος Γιούργκεν Χάμπερμας

  • A-
  • A+
Η «Εφημερίδα των Συντακτών» παρουσιάζει σήμερα ένα απόσπασμα από το νέο βιβλίο του Γερμανού φιλοσόφου, το οποίο ο ίδιος μάς παραχώρησε κατ' αποκλειστικότητα προς δημοσίευση • Σ’ αυτό το κείμενο-απόσπασμα ο Γ. Χάμπερμας υποστηρίζει ότι το διαφωτιστικό και εθνογενετικό πολιτικό σύστημα ιδεών των δύο αιώνων (19ου και 20ού) έχει εξαντλήσει τα ιστορικά περιθώριά του.

Ο μεγαλύτερος φιλόσοφος της εποχής μας κατά το έτος 2019 εορτάζει τα 90 χρόνια της ζωής του. Γεννήθηκε το έτος 1929. Εζησε κατά την εφηβεία του τον φασισμό και τη φρίκη του «βιομηχανικού θανάτου» (το Ολοκαύτωμα) και όμως επέζησε! Ανήκει σ’ αυτούς τους πνευματικούς ανθρώπους που δημιουργούν με τη σκέψη τους την ίδια την κοινωνικο-πολιτική πραγματικότητα.

Δεν είναι υπερβολή να υποστηρίξω ότι ο Γιούργκεν Χάμπερμας δημιούργησε τη δημοκρατική μεταπολεμική Γερμανία. Δεν είναι δική μου ιμπρεσιονιστική άποψη αυτός ο ισχυρισμός. Αποτυπώθηκε στον συλλογικό τόμο με τίτλο «Η διανοητική (πνευματική) θεμελίωση της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Η επίδραση της Σχολής της Φρανκφούρτης» (Campus Verlag, 1999).

Για τα δικά μας τώρα πολιτικά δεδομένα: ο Γιούργκεν Χάμπερμας, όπως και ολόκληρη η γερμανική διανόηση (Γκίντερ Γκρας, Κλάους Οφε κ.ά.), βρέθηκε και στάθηκε δίπλα μας στη φάση της πρόσφατης κρίσης. Ωστόσο αυτή η συμβολή της γερμανικής πνευματικής και πολιτικής κοινότητας, για να αντέξει η Ελλάδα στα χρόνια της κρίσης, δεν έχει αναγνωριστεί εκατέρωθεν: εννοώ, ούτε από τη γερμανική, ούτε από την ελληνική πολιτική πλευρά.

Τώρα κρατάμε στα χέρια μας ένα απόσπασμα από το νέο βιβλίο του Γιούργκεν Χάμπερμας,το οποίο ο ίδιος παραχώρησε προς δημοσίευση στην «Εφημερίδα των Συντακτών» κατ' αποκλειστικότητα, με τον όρο να δημοσιευτεί την ημέρα κυκλοφορίας του βιβλίου, δηλαδή σήμερα Δευτέρα, 11 Νοεμβρίου 2019, από τις εκδόσεις Suhrkamp.

Σ’ αυτό το κείμενο-απόσπασμα από το νέο βιβλίο του ο Γ. Χάμπερμας υποστηρίζει ότι το διαφωτιστικό και εθνογενετικό πολιτικό σύστημα ιδεών των δύο αιώνων (19ου και 20ού) έχει εξαντλήσει τα ιστορικά περιθώριά του.

Το βιβλίο του Χάμπερμας με τίτλο «Ακόμη μια ιστορία της φιλοσοφίας» (Auch eine Geschichte der Philosophie) είναι δίτομο (σε σελίδες αριθμεί τις 1.700) και, κατά τη γνώμη μου, θέτει ολόκληρη την οικουμένη μπροστά στις πολιτικο-οικονομικές ευθύνες της. Το ίδιο ισχύει και για τη φιλοσοφικο-πολιτική κοινότητα της Ελλάδας.

Σε ιδιαίτερο σημείωμα που έγραψε ειδικά για την ελληνική έκδοση του βιβλίου του -«Ο φιλοσοφικός Λόγος της νεωτερικότητας», εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 1993 (Der Philosophische Diskurs der Moderne – 1985)- o Χάμπερμας τονίζει: «Από την ίδρυσή της η νεότερη Ελλάδα βρίσκεται όσο καμιά άλλη χώρα απέναντι στην πρόκληση να προσδιορίσει τη σχέση της προς το ίδιο της το κλασικό παρελθόν».

Το κείμενο που ακολουθεί θέτει τα μείζονα κοινωνικο-πολιτικά ζητήματα της εποχής μας προς διερεύνηση. Ο ίδιος ο Γιούργκεν Χάμπερμας θέτει το ερώτημα εάν από την εποχή του Kαντ (19ος αιώνας) μέχρι σήμερα είμαστε λιγότερο τυφλοί ή περισσότερο διαφωτιστές για τα κοινωνικά πράγματα.

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

Φιλοσοφική διάγνωση του παρόντος

Είναι απαραίτητο η συμμετοχή των πολιτών στην άσκηση της εξουσίας μέσω της αντιπροσώπευσης να αποκαλύπτει τον ρόλο του δημοκρατικού νομοθέτη, ο οποίος ενδιαφέρεται για το «κοινό καλό»

Η περιδιάβαση στον φιλοσοφικό λόγο από την εποχή του Kαντ μέχρι την εποχή του Mαρξ μάς παρέχει τη δυνατότητα να εξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο συσχετίζονται σήμερα τρία ζητήματα: μια κρατική πολιτική αποφυγής της κρίσης, η οποία λαμβάνει υπόψη της τις εκμεταλλευτικές σχέσεις του κεφαλαίου, πρέπει να ασκείται υπό δύο προϋποθέσεις: η πρώτη αναφέρεται στο αίτημα νομιμοποίησης της εξουσίας μέσω ενός ηθικώς θεμελιωμένου Συντάγματος και η δεύτερη έχει να κάνει με την κοινωνική συνοχή, δηλαδή με την επίτευξη της «αντικειμενικής ηθικότητας» (Sittlichkeit).

Τα κοινωνικά κράτη, τα οποία διαμορφώθηκαν κατά το δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα, πρέπει να ικανοποιούν τα συμφέροντα ευρύτατων κοινωνικών στρωμάτων για πολιτική και κοινωνική δικαιοσύνη, όπως και για την ιδιωτική και δημόσια αυτονομία τους. Από την άλλη, οι αποφάσεις της πλειοψηφίας πρέπει να θεμελιώνονται στην αλληλεγγύη μεταξύ των πολιτών για να γίνονται αποδεκτές και από τις μειοψηφίες. Είναι απαραίτητο η συμμετοχή των πολιτών στην άσκηση της εξουσίας μέσω της αντιπροσώπευσης να αποκαλύπτει τον ρόλο του δημοκρατικού νομοθέτη, ο οποίος ενδιαφέρεται για το «κοινό καλό».

Ενας ικανοποιητικός βαθμός κοινωνικής ενσωμάτωσης οριοθετεί το πλαίσιο των θεσμικών και δημοκρατικών κανόνων. Ωστόσο υπάρχει ένα θέμα το οποίο οι κλασικοί συγγραφείς δεν το έχουν ερευνήσει: ο απαραίτητος βαθμός κοινωνικής συνοχής δεν εξαρτάται, σήμερα, μόνον από το καθεστώς της κοινωνικής δικαιοσύνης. Η πολιτική συμπερίληψη περιλαμβάνει και τις διαφορές ανάμεσα σε πολιτισμικές μορφές ζωής και σε υπο-πολιτισμικές συνθήκες.

Είναι βέβαιο πως η κοινωνική ενσωμάτωση των αποκλεισμένων κοινωνικών τάξεων και στρωμάτων μπορεί να επιτευχθεί κατά τέτοιο τρόπο ώστε και οι ξένες μεταξύ τους πολιτισμικές συνθήκες να βρίσκονται συνεχώς σ’ έναν ανοικτό διάλογο και ο εθνικός πολιτισμός να υιοθετήσει μια άλλου τύπου διαδικασία σχηματισμού του «εμείς».

Κατά την ιστορική διαδικασία σχηματισμού των εθνικών κρατών διαμορφώθηκαν οι προϋποθέσεις για τα τοπικά κινήματα ανεξαρτησίας και εμφανίστηκαν τα συλλογικά αιτήματα για την πολιτική αναγνώριση της ιδιαιτερότητας της πολιτισμικής ταυτότητας. Στις σημερινές συνθήκες όμως, αυτές οι συγκρούσεις δοκιμάζονται ως γενεσιουργές αιτίες για την κοινωνική συνοχή και την αλληλεγγύη μεταξύ των πολιτών.

Το συγκρουσιακό δυναμικό των ποικιλώνυμων πολιτισμικών μορφών ζωής μπορεί να διευθετηθεί μέσα από τον δεσμό ενός νέου κοινού πολιτικού πολιτισμού. Η σύνδεση ανόμοιων μεταξύ τους πολιτισμικών μορφών ζωής επιβάλλει τη δημιουργική διεύρυνση (Kreative Erweiterung) του ιστορικώς υφιστάμενου πλειοψηφικού πολιτικού πολιτισμού. Εάν δεν συμβεί αυτό, διαφαίνεται ο κίνδυνος απαξίωσης θεσμικώς κατοχυρωμένων δημοκρατικών κανόνων. Η διαδικασία σχηματισμού εθνικών κρατών στην Ευρώπη είναι ένα εξαιρετικά αμφίσημο παράδειγμα για τα προβλήματα που συζητάμε.

Σ’ αυτή τη μακρά ιστορική διαδικασία συμπράττουν εθνογενετικά κινήματα και διοικητικοί μηχανισμοί διαμόρφωσης συνειδήσεων που καταλήγουν στον σχηματισμό της εθνικής συνείδησης. Σε πολλές περιπτώσεις οι πληθυσμοί, κατά τη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα, για λόγους στρατιωτικούς και οικονομικούς επιδόθηκαν στο πολιτικό έργο να δημιουργήσουν διοικήσεις που μετασχηματίστηκαν τελικά σε εθνικά κράτη. Ο τεχνητός χαρακτήρας του σχηματισμού της εθνικής συνείδησης δικαιολογεί σε μεγάλο βαθμό τη βία του εθνικισμού κατά των μειονοτήτων.

Στις σημερινές συνθήκες φιλελευθεροποίησης του πολιτικού πολιτισμού, ο πολιτισμικός πλουραλισμός δεν είναι παρά το αποτέλεσμα πολιτικών μαθησιακών διαδικασιών. Η σχετική διαδικασία λειτουργικής διεύρυνσης του πολιτικού καθεστώτος του εθνικού κράτους δεν είναι τελικά η συνθήκη εκείνη που εγγυάται την αφομοίωση (Assimilation) ως διαδικασία αμοιβαίας αναγνώρισης ξένων μεταξύ τους πολιτισμικών μορφών ζωής. Η ισότιμη πολιτική συνύπαρξη των πολιτών του εθνικού κράτους επιβάλλει την πολιτικο-πολιτισμική διεύρυνσή της μέσω της φιλοσοφικής ιδέας της «αντικειμενικής ηθικότητας» (Sittlichkeit).

Εάν επιχειρηθεί αυτή η μετάβαση, τότε η ίδια η ιδέα της «αντικειμενικής ηθικότητας» θα έχει αλλάξει ριζικά. Ενας πολιτικός πολιτισμός, όπως είναι ο δικός μας, εάν δεν μπορεί να ενσωματώσει άλλα προς τον εαυτό του ιστορικώς διαμορφωμένα πολιτισμικά επίπεδα, θα φαντάζει σε λίγα χρόνια απηρχαιωμένος. Η ίδια η πρακτική των πολιτών μπορεί να δράσει αποτελεσματικά.

Μετά απ’ αυτές τις επισημάνσεις φτάνω στο μείζον πρόβλημα της εποχής μας: την παρούσα συνθήκη του δεξιού λαϊκισμού. Στον βαθμό που ένας φιλελεύθερος πολιτικός πολιτισμός με τις θεμελιωμένες ιστορικώς εμπειρίες του λειτουργεί, τότε μπορούν να διαμορφωθούν οι συνθήκες για μια νέου τύπου πολιτική και ηθική πραγματικότητα.

Ολες αυτές οι σκέψεις μου με κανέναν τρόπο δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αντιμετωπίζουν τα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα μόνο θεωρητικά. Αντιθέτως, μπορούν να προσανατολίσουν τους δρώντες προς τον πνευματικό ορίζοντα, εντός του οποίου μπορούμε να διαγνώσουμε τη δυναμική της κρίσης του καπιταλισμού σήμερα και επιπλέον να επεξεργαστούμε σχέδια, τα οποία συνδέουν την οικονομική παγκοσμιοποίηση με τις ικανότητες των πολιτικώς δρώντων σε υπερεθνικό επίπεδο να διαμορφώνουν συνθήκες πολιτικού και πολιτισμικού αυτοπροσδιορισμού.

Οι σύγχρονοι πολιτικώς δρώντες θα μπορούσαν, ενδεχομένως, να εμβαθύνουν στο ευρωπαϊκό επίπεδο κατά τέτοιον τρόπο ώστε να κατανοήσουν ότι και η ιστορική διαδικασία σχηματισμού των εθνικών κρατών και η αντίστοιχη διοικητική και θεσμική, μπροστά στις διεθνείς και παγκόσμιες συνθήκες διακυβέρνησης, μοιάζουν με ακατοίκητο πολιτικό οικοδόμημα. Μόνον οι λαοί μπορούν να υπερβούν τον εθνικο-οικονομικό εγωισμό των κρατών τους εάν διαλύσουν τους εθνοκρατικούς πολιτισμούς.

Οι θέσεις μου αυτές διατυπώνονται εντός ενός πλαισίου το οποίο μοιάζει φανταστικό (irreal). Ωστόσο η πολιτική αλληλεγγύη έχει ενταχθεί στη σύγχρονη δημοκρατική πολιτική. Και από την άλλη οι πολιτικές ηγετικές ομάδες αντιλαμβάνονται ότι ο ρόλος τους δεν είναι αντίστοιχος ή ανάλογος των πρώιμων πολιτικών καθεστώτων της νεωτερικότητας.

Εάν κάποιος δεν πείθεται ενδεχομένως απ’ αυτές τις σκοτεινές διαγνώσεις μου, τότε μπορεί να μάθει κάτι από τον Kαντ, ο οποίος μαθήτευσε κοντά στον Mαρξ! Ο Λόγος σωπαίνει (γίνεται τυφλός) όταν παραδέχεται την αντίσταση σ’ ένα πρόβλημα που είναι άλυτο, ενώ γνωρίζει τη λύση του. Αυτή η επιστημολογική ιδέα του Kαντ μας έχει σφραγίσει όλους. Και τη σημερινή φιλοσοφικο-πολιτική κοινότητα.

! Τη μετάφραση στα ελληνικά έκανε ο καθηγητής Θεόδωρος Γεωργίου.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Είμαστε υποχρεωμένοι να δημιουργούμε το δικό μας νόημα στη ζωή»
Ο καθηγητής φιλοσοφίας Ντάνιελ Κλάιν προσπαθεί στα βιβλία του να φέρνει σε επαφή ένα μη εξειδικευμένο κοινό με φιλοσοφικές θεωρίες και έννοιες και πάντα με έναν τρόπο χιουμοριστικό και εκλαϊκευτικό, χωρίς όμως...
«Είμαστε υποχρεωμένοι να δημιουργούμε το δικό μας νόημα στη ζωή»
ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΑ
Για τον Διαφωτισμό
«Ο 20ός αιώνας ως συνθήκη της διαλεκτικής του Διαφωτισμού», είναι το θέμα ερευνητικής ημερίδας με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του καθηγητή στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και τακτικού αρθρογράφου της...
Για τον Διαφωτισμό
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Η Ιστορία: δομή και συμβάν
Με ευκαιρία την άφιξη στην Αθήνα του Γάλλου φιλόσοφου Αλέν Μπαντιού για μια σειρά διαλέξεων, δημοσιεύουμε εκτενή αποσπάσματα από το κείμενό του «Η Ιστορία: δομή και συμβάν», από το περιοδικό «αληthεια», τεύχος...
Η Ιστορία: δομή και συμβάν
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
«Κείμενα της δεκαετίας του 1920»
Στο κριτικό έργο «Κείμενα της δεκαετίας του 1920» ο μεγάλος Ούγγρος στοχαστής Γκέοργκ Λούκατς αποδεικνύει ότι η προσέγγιση της λογοτεχνίας προϋποθέτει τη γνώση και των αντιφατικών εσωτερικών σχέσεών της με την...
«Κείμενα της δεκαετίας του 1920»
ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Τέσσερις μέρες στο Παρίσι, τέσσερα χρόνια στις επάλξεις
Προδημοσίευση του βιβλίου του Φαμπιάν Περιέ «Αλέξης Τσίπρας και οι μεταμορφώσεις της πολιτικής», που θα κυκλοφορήσει στις 21 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις «Τόπος» σε μετάφραση Γιάννη Ανδρουλιδάκη, με πρόλογο του...
Τέσσερις μέρες στο Παρίσι, τέσσερα χρόνια στις επάλξεις
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Στην Ευρώπη δεν είμαστε πλέον επαρκώς σύγχρονοι»
Στο βιβλίο του «Οι αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι», ο σπουδαίος ιστορικός και κοινωνιολόγος Πέρι Αντερσον επιχειρεί να συστηματικοποιήσει, να ταξινομήσει και να ομαδοποιήσει τις ασάφειες, αντιφάσεις,...
«Στην Ευρώπη δεν είμαστε πλέον επαρκώς σύγχρονοι»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας