Θεσμικές λύσεις για την ενίσχυση της δημοκρατικής λειτουργίας, που κινδυνεύει εξαιτίας των φαινομένων διαφθοράς, των δομικών αντιφάσεων της Ε.Ε. και του διεμβολισμού της δημόσιας πολιτικής από τα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα προτείνει μέσω της «Εφ.Συν.» η Φιλίππα Χατζησταύρου, επίκουρη καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνούς Πολιτικής στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Αφορμή η αυριανή εκδήλωση (16.00-21.00) με τίτλο «Λόμπινγκ Πολιτών και Δημοκρατία στην Ευρώπη» με την οποία ολοκληρώνεται στο Impact Hub το σεμιναριακό πρόγραμμα Jean Monnet Module «Λόμπινγκ Πολιτών και Aλλαγή Πολιτικής στην Ευρώπη 2023-2025». Για πρώτη φορά στην Ελλάδα θα μιλήσει για τις πρόσφατες εξελίξεις ο Olivier Hoedeman, ακτιβιστής και ιδρυτής του Corporate Europe Observatory, του πιο σημαντικού φορέα ακτιβιστικής έρευνας στα ζητήματα της εταιρικής επιρροής στην ευρωπαϊκή πολιτική.
● Τι δείχνει για την Ε.Ε. το τελευταίο σκάνδαλο με την πρώην επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας;
Στην περίπτωση της Φεντερίκα Μογκερίνι έχουμε ένα μπουκέτο παραβιάσεων. Δεν είναι μόνο η διαφθορά. Κατηγορείται για απάτη διότι μέσα από τους χειρισμούς της, παραβιάζοντας επίσημες διαδικασίες της Ε.Ε.., επιχείρησε να κλείσει μία συμφωνία εκ των προτέρων με το Κολέγιο της Ευρώπης και μάλιστα για σημαντική ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Υπήρξε ένα trade-off ότι εφόσον «εγώ σας διευκολύνω, σας δίνω πληροφορίες και την προτεραιότητα στην πρόσκληση ενδιαφέροντος για το ποιος θα αναλάβει τη δημιουργία διπλωματικής ακαδημίας, οπότε μετά θέλω υψηλή θεσμική θέση». Ετσι έγινε πρύτανις στο Κολέγιο της Ευρώπης. Υπάρχει και σύγκρουση συμφερόντων, διότι η ίδια ως ύπατη Εκπρόσωπος Εξωτερικής Πολιτικής ενεπλάκη σε μία διαδικασία χωρίς να το επιτρέπουν οι αρμοδιότητές της με σκοπό την αποκόμιση οφελών. Οταν είσαι σε αυτές τις θέσεις, πρέπει να είσαι βασικός θεματοφύλακας της ακεραιότητας της διαδικασίας, και όχι το αντίθετο, δηλαδή μάρτυρας διαρροών επαγγελματικών μυστικών.
Το 2014 ανέλαβε με υποστήριξη του Βαν Ρομπέι -και μετέπειτα είχε και τη στήριξη της Φον ντερ Λάιεν- μια τόσο σημαντική θέση, αυτή της «οιονεί» υπουργού Εξωτερικών της Ε.Ε., ενώ διετέλεσε υπουργός στην κυβέρνηση Ρέντσι για μόνο οχτώ μήνες και δεν είχε ένα εντυπωσιακό βιογραφικό.
Οι εξελίξεις δείχνουν ότι οι ευρωκράτες, που λειτουργούν ως ένα κλειστό κλαμπ της ευρωπαϊκής ελίτ, δεν αντιλαμβάνονται τη σημασία των αποφάσεων που καλούνται να πάρουν. Πρόκειται για μια ελίτ που θέλει να θεωρείται σπουδαία, ανέγγιχτη και στηρίζεται σε μια εγγενή ιδέα ότι έχει μια σχετική ανωτερότητα. Στην πραγματικότητα ανελίσσεται συχνά με κατασκευασμένο γνωσιακό, κοινωνικό και πολιτισμικό κεφάλαιο, ενώ δεν είναι καν άριστη ούτε με τις δικές της προδιαγραφές και παραβιάζει τα δικά της πρωτόκολλα πάνω στα οποία έχει στήσει τους σύγχρονους τίτλους ευγενείας για να ασκεί εξουσία χωρίς όρια. Αν τελικά πρόκειται για μια παρέα που αποφασίζει, κάνει deals και μπορεί και να διαπράττει σοβαρά αδικήματα, αυτό είναι βούτυρο στο ψωμί της Ακροδεξιάς.
• Πώς κρίνετε τον τρόπο αντιμετώπισης του Qatar-gate;
Οι αποφάσεις που υιοθετήθηκαν από την Ε.Ε. (διαβλητοί κανόνες για δηλώσεις συμφερόντων και συναντήσεων και για την περίοδο «cooling off») ήταν κατώτερες των περιστάσεων για ενδυνάμωση του συστήματος σχετικά με τη σύγκρουση συμφερόντων. Η Μογκερίνι και όλοι οι εμπλεκόμενοι, όπως και η Εύα Καϊλή και ο σύζυγός της, δεν προφυλακίστηκαν. Με εντυπωσιάζει αρνητικά το μήνυμα ότι δεν υπάρχει κάποια βιασύνη για την εκδίκαση της υπόθεσης. Ετσι ασυνείδητα εσωτερικεύουμε το συναίσθημα της ατιμωρησίας. Αυτό καταβαραθρώνει τα ποσοστά δημόσιας εμπιστοσύνης στους θεσμούς και την Ε.Ε. Και είναι πολύ επικίνδυνο για τα πολιτικά συστήματα και την ανθεκτικότητά τους απέναντι στις προσπάθειες ακραίων δυνάμεων να αναλάβουν την εξουσία και να ελέγξουν τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων.
Τα περιθώρια της Ε.Ε. να έχει μια ολική εποπτεία απέναντι σε τέτοια φαινόμενα αποδυναμώνονται στην πορεία προπαρασκευαστικών και δικαστικών ερευνών. Προφανώς η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, που αναδεικνύεται αυτή τη στιγμή σε έναν σημαντικό θεσμό στο ευρωπαϊκό θεσμικό σύστημα, διαδραματίζει τον ρόλο της, αλλά στη συνέχεια η εκδίκαση αυτών των υποθέσεων θα γίνει στο πλαίσιο της εθνικής δικαιοδοσίας του Βελγίου. Δεν έχουμε ένα ολοκληρωμένο σύστημα σε επίπεδο Ε.Ε. για να αντιμετωπίσουμε τέτοιου είδους ζητήματα.
● Τι συνεπάγεται αυτό;
Αυτό δείχνει ότι έχουμε δύο ταχύτητες. Ενα πολιτικό σύστημα που έχει εξελιχθεί γοργά, θεσμικά και δομικά, με τεράστιες προεκτάσεις και με διεύρυνση εξουσιών προσδίδοντας στην Ε.Ε. στοιχεία, που έχουν αναφορά σε εκφάνσεις κρατικής λειτουργίας, όπως η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης, και τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια του Κολεγίου της Ευρώπης και του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου της Φλωρεντίας, την Ευρωπαϊκή Διπλωματική Ακαδημία κ.ά. Από την άλλη, δεν έχουμε στιβαρούς μηχανισμούς λογοδοσίας και θεσμικών αντίβαρων, καθώς και των αντίστοιχων αρμόδιων υπηρεσιών για να διαφεντεύουν την έννομη τάξη και την προστασία του δημοσίου συμφέροντος.
● Τι χρειάζεται να γίνει για να αντιμετωπιστούν τα φαινόμενα διαφθοράς και εταιρικής επιρροής;
Θα μπορούσε να ενδυναμωθεί ο θεσμός του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή ως ανεξάρτητης θεσμικής οντότητας που θα μπορούσε να παρεμβαίνει και να αναλάβει ρόλο συνεχούς εποπτείας για να παρακολουθεί κάθε διαδικασία για σοβαρά ζητήματα μέχρι την τελική έκβασή της, με σκοπό να εντοπίζει αν υπάρχουν παρεμβολές, κλειστές μυστικές συμφωνίες, ευνοιοκρατία, όπως συνέβη στην περίπτωση της Μογκερίνι, και όχι μόνο να πραγματοποιεί ελέγχους για φαινόμενα, διοικητικές πράξεις και συμβάντα που έχουν συμβεί μετά από μια καταγγελία.
Πρέπει να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο εμπλέκονται οι εξωθεσμικοί δρώντες στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων της Ε.Ε. και να μπουν ισοβαρείς ποσοστώσεις εκπροσώπησης όλων των συμφερόντων. Υπάρχουν σοβαρά προβλήματα υπερ-εκπροσώπησης και υπο-εκπροσώπησης ανάλογα αν οι ομάδες προέρχονται από τον χώρο της αγοράς ή από την κοινωνία των πολιτών, εταιρική ή μη. Ισοβαρείς ποσοστώσεις εκπροσώπησης είναι το ελάχιστο που μπορεί να γίνει και πρόκειται για μια καθαρά τεχνοκρατική λύση που θα άρεσε και σε όσους δεν θέλουν να θέσουν το πολιτικό θέμα της παρέμβασης της οικονομικής εξουσίας στην πολιτική. Με όρους ισότιμης μεταχείρισης θα ακούγονται περισσότερο οι φωνές ομάδων και οργανώσεων που προς το παρόν έχουν υποτυπώδη ή και καθόλου ρόλο και θα αμβλυνόταν η διακρατική μεροληπτική παρουσία συγκεκριμένων ομάδων.
● Εδώ τι μπορεί να κάνει ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής;
Να ελέγχει την εφαρμογή των ποσοστώσεων, να λαμβάνει νομικά δεσμευτικές αποφάσεις και να έχει κυρωτικές αρμοδιότητες σε σχέση με την τήρηση της διαδικασίας και όχι απλά να κάνει συστάσεις όταν εντοπίζει σύγκρουση συμφερόντων. Η συνεργασία μεταξύ των τριών [Διαμεσολαβητής, Υπηρεσία καταπολέμησης της απάτης (OLAF) και Ευρ. Εισαγγελία] πρέπει να ενδυναμωθεί λαμβανομένου βέβαια υπόψη ότι η Ε.Ε. έχει λόγο όταν μια υπόθεση αφορά τα οικονομικά συμφέροντά της, όμως η εκδίκαση τέτοιων υποθέσεων ανήκει στην εθνική δικαιοδοσία του κράτους όπου τελέστηκε το αδίκημα.
Οι αρμοδιότητες αυτού του θεσμικού τρίπτυχου πρέπει να ενδυναμωθούν αφού, όπως βλέπουμε, έχουμε αλλεπάλληλα ζητήματα πολιτικο-οικονομικών συμφερόντων και «περιστρεφόμενων θυρών», που δεν έχουν απλώς οικονομική διάσταση με στόχο τον πλουτισμό, αλλά αποτελούν σοβαρές παραβάσεις, όπως η δημοσιοποίηση σημαντικών θεσμικών κειμένων ή επαγγελματικών μυστικών, χωρίς πάντα οικονομική ανταμοιβή και ευρύτερα ζητήματα δημοσίου συμφέροντος.
Το πρόβλημα είναι ότι δυστυχώς τώρα περνάμε σε μια φάση, που τέτοιους είδους αιτήματα ενίσχυσης της λογοδοσίας και των θεσμικών αντίβαρων είναι πολύ δύσκολο να τεθούν στη δημόσια συζήτηση γιατί γινόμαστε μάρτυρες μιας βάναυσης επίθεσης προς τις κοινωνικές οργανώσεις, που κινητοποιούνται σε εθνικό ή ευρωπαϊκό επίπεδο. Από την μια έχουμε φαινόμενα υψηλής διαφθοράς μελών της θεσμικής ευρωκρατίας. Από την άλλη η Κοινωνία των Πολιτών βάλλεται και αυτή, αφού εδώ μαζί με τα ξερά καίγονται και τα χλωρά. Διότι άλλες είναι οι οργανώσεις που υπηρετούν πραγματικούς κοινωνικούς και δημόσιους σκοπούς εκπροσωπώντας μεγάλα μέρη της κοινωνίας και άλλες οι ομάδες, που χρηματοδοτούνται από μεγάλες οικονομικές οντότητες. Αυτό το νέο μέτωπο, που θυμίζει την πολιτική του Τραμπ στις ΗΠΑ, κατά της προσπάθειας της κοινωνίας να παίρνει θέση για τα μεγάλα ζητήματα, υποστηρίζει ότι η Κοινωνία των Πολιτών πρέπει να κάνει πίσω, να παρεμβαίνει λιγότερο στις πολιτικές διαδικασίες.
● Οι επιθέσεις κατά της μη εταιρικής κοινωνίας των πολιτών, που σκοπίμως η Ε.Ε. συγχέει με τις εταιρικές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, γίνονται παράλληλα με την κούρσα των εξοπλιστικών δαπανών με το επιχείρημα τον κίνδυνο του πολέμου με τη Ρωσία.
Όλο αυτό το κυνήγι μαγισσών προς τη μη εταιρική κοινωνία των πολιτών η οποία μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία νεολαιίστικων κινημάτων που θα πουν ότι δεν θέλουν οι χώρες τους να γίνουν Ισραήλ, όπου οι γυναίκες κάνουν υποχρεωτική στρατιωτική θητεία. Που θα πουν «δεν θα στήσετε εσείς πόλεμο πάνω στις ζωές μας», γιατί δεν αποδέχονται τις νέες νομοθετικές πρωτοβουλίες πολλών ευρωπαϊκών κρατών για αλλαγή στα ζητήματα της στρατιωτικής θητείας. Τα ζητήματα της νέας στρατηγικής της Ε.Ε. για τον πολεμικό σχεδιασμό είναι κοινά επίδικα από τα οποία μπορεί να προκύψουν υπερεθνικές συνδέσεις.
Αυτή η νέα κρίση έχει περισσότερες δυνατότητες να αναπτύξει συνδετικούς κρίκους και κινητοποίηση σε πολλά σημεία της Ευρώπης, κάτι που ίσως ήταν πιο δύσκολο στην οικονομική κρίση του 2010 γιατί εκεί υπήρχαν οικονομικοί και πολιτισμικοί διχασμοί, όπως π.χ. Βορράς vs Νότος. Άρα η ευρωπαϊκή μη εταιρική κοινωνία των πολιτών είναι μπροστά σε κρίσιμα επίδικα, όπως για παράδειγμα ένα νέο φιλειρηνικό κίνημα στην Ευρώπη κατά ενός πολέμου που δεν υπάρχει (ακόμα). Συγχρόνως, την ίδια στιγμή η Ε.Ε. παραπέμπει στις καλένδες τα ζήτημα περιβαλλοντικής βιωσιμότητας, οικονομικής κρίσης, κοινωνικής αποσάθρωσης και ψηφιακής εξάρτησης. Πώς θα μπορούν οι μη εταιρικές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να συνεχίσουν να παίρνουν θέση μέσα από κινηματικές προσπάθειες και δράσεις αντι-λόμπινγκ, όταν εντός της ΕΕ οι ακροδεξιές και δεξιές πολιτικές δυνάμεις εξαπολύουν αυτό το κυνήγι των μαγισσών, βάζοντας στον ίδιο σάκο οργανώσεις με το μη εμπεριστατωμένο επιχείρημα ότι όλες είναι διεφθαρμένες;
