Ο όρος «δημοσιονομικές διορθώσεις» στην κοινοτική αργκό είναι πρακτικά ένας ευφημισμός για τα χρήματα από τους ευρωπαϊκούς πόρους που κόβονται από τις χρηματοδοτήσεις προς τα κράτη-μέλη, γιατί δόθηκαν παράτυπα ή παράνομα. Και ο όρος «σφάλματα» αποτυπώνει εκείνα τα προγράμματα, έργα, δημόσιες ή ιδιωτικές επενδύσεις που κακώς χρηματοδοτήθηκαν και οι πόροι πρέπει να επιστραφούν στο «θησαυροφυλάκιο» των Βρυξελλών, είτε να αναδιανεμηθούν σε άλλους σκοπούς, σε άλλες περιφέρειες και κοινωνικές ομάδες, είτε για να μείνουν εκεί, στο «θησαυροφυλάκιο» ως μαγιά για τον επόμενο μακροπρόθεσμο κοινοτικό προϋπολογισμό.
Το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ στη χώρα μας μάς εξοικείωσε με αυτούς τους ευφημισμούς στο λεξιλόγιο των Βρυξελλών. Καταλάβαμε, για παράδειγμα, ότι «δημοσιονομική διόρθωση» μπορεί να είναι ένα πρόστιμο 415 εκατ. ευρώ προς την Ελλάδα, που θα της αφαιρεθεί από προσεχείς πληρωμές από τα ταμεία της ΚΑΠ. Αλλά αυτό, με διαφορετικούς όρους, μπορεί να ισχύσει και για τους πόρους των ταμείων συνοχής, τα περίπου 420 δισ. ευρώ που δόθηκαν στις 27 χώρες της Ε.Ε. την περίοδο 2014-2020, και περίπου άλλα τόσα που διατίθενται για την τρέχουσα προγραμματική περίοδο, 2021-2027.
Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, ένας θεσμός προορισμένος να «ενοχλεί» τα θεσμικά όργανα της Ε.Ε. αλλά και τις διαχειριστικές αρχές των κρατών-μελών της, δημοσιοποίησε χθες την ειδική έκθεσή του για τις «δημοσιονομικές διορθώσεις στην πολιτική συνοχής». Διαπιστώνει ένα πλαίσιο περίπλοκο και μια Κομισιόν απρόθυμη ή αδύναμη να ανακτήσει πόρους που είναι προορισμένοι να μειώσουν τις ανισότητες ανάμεσα σε χώρες, περιφέρειες και κοινωνικές ομάδες της Ε.Ε. Τα τελευταία δέκα χρόνια έχει πάρει μόνο μία απόφαση «διόρθωσης», δηλαδή ανάκτησης ευρωπαϊκών πόρων που δόθηκαν εκ «σφάλματος», δηλαδή παράνομα ή παράτυπα.
Με την ευκαιρία της παρουσίασης της έκθεσης -η οποία… παραδόξως δεν καταλαμβάνει ειδικό κεφάλαιο- μιλήσαμε με τον υπεύθυνο της συγκεκριμένης έρευνας, François-Roger Cazala, μέλος του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου.
● Η κριτική που διατυπώνετε στην Κομισιόν για τη μη επιβολή δημοσιονομικών διορθώσεων στον προϋπολογισμό των πολιτικών συνοχής ακούγεται ασυνήθιστα σκληρή. Της καταλογίζετε απροθυμία; Και αν ναι, πού οφείλεται; Δεν θέλει συγκρούσεις με τις κυβερνήσεις;
Οπως λέμε και στην έκθεσή μας, οι δημοσιονομικές διορθώσεις δεν γίνονται στην πραγματικότητα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Είναι καθαρές υποχρεωτικές δημοσιονομικές διορθώσεις. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει πραγματοποιήσει μόνο μία τέτοια διόρθωση μέχρι στιγμής. Πιθανές εξηγήσεις; Πρώτον, το νομικό πλαίσιο είναι περίπλοκο και καθιστά δύσκολη την εφαρμογή διορθώσεων από την Επιτροπή. Πρέπει να πληρούνται πολλαπλές νομικές προϋποθέσεις, οι οποίες χαρακτηρίζουν την πολυπλοκότητα. Επίσης, το νομικό πλαίσιο περιορίζει σημαντικά το πεδίο εφαρμογής τέτοιων διορθώσεων. Δεν μπορούν να εφαρμοστούν στις εθνικές διαχειριστικές αρχές των προγραμμάτων συνοχής, παρ’ όλο που αυτές πιθανότατα κάνουν τα σημαντικότερα σφάλματα. Αλλά ακόμη κι όταν πληρούνται τα περίπλοκα νομικά κριτήρια, η Κομισιόν δεν κινεί πάντα τη διαδικασία. Στόχος της Επιτροπής είναι συχνά απλώς να καταλήξει σε συμφωνία σχετικά με το ποσό των δημοσιονομικών διορθώσεων που πρέπει να εφαρμόζει το κράτος-μέλος.
● Τα ταμεία συνοχής διέθεσαν στα κράτη-μέλη την περίοδο 2014-2020 περίπου 420 δισ. ευρώ. Εντοπίσατε υψηλά ποσοστά σφαλμάτων στη διαχείριση αυτών των χρημάτων. Τελικά, τι ποσοστό των χρημάτων από τα ταμεία συνοχής πάει χαμένο;
Θα ήταν ανακριβές να πούμε ότι τα χρήματα που δεν δαπανώνται σύμφωνα με τους κανόνες πάνε χαμένα. Υπάρχει διαφορά μεταξύ «σφάλματος» και «σπατάλης». Κατά τον έλεγχο των δαπανών του προϋπολογισμού της Ε.Ε., ελέγχουμε εάν τα χρήματα έχουν δαπανηθεί σύμφωνα με τους κανόνες, εάν οι δαπάνες έχουν υπολογιστεί σωστά και εάν έχουν εκπληρωθεί οι προϋποθέσεις για να είναι επιλέξιμες αυτές οι δαπάνες. Εστω και μία από αυτές τις απαιτήσεις να μην έχει πληρωθεί, υπάρχει «σφάλμα». Στην έκθεση για την περίοδο 2014-2020 διαπιστώνουμε ένα ποσοστό σφαλμάτων 3,6%. Αφορούν πληρωμές για έργα ή δικαιούχους που δεν πληρούσαν τις προϋποθέσεις επιλεξιμότητας, αλλά αυτά τα έργα ή οι δικαιούχοι μπορεί να εξακολουθούν να παρέχουν τα επιδιωκόμενα οφέλη και επομένως δεν μπορούν να θεωρηθούν πεταμένα λεφτά. Ενα παράδειγμα: Χορηγήθηκε χρηματοδότηση από την Ε.Ε. για την κατασκευή ενός σταθμού βιοαερίου στη Γαλλία. Ωστόσο, αποδείχθηκε ότι η εταιρεία που χρηματοδοτήθηκε δεν έκανε την υποχρεωτική διαβούλευση με την αγορά και ανέθεσε τη σύμβαση κατασκευής σε έναν ανάδοχο από τον όμιλο στον οποίο ανήκει η ίδια!
● Κραυγαλέα περίπτωση σύγκρουσης συμφερόντων, δηλαδή…
Πιθανή θα έλεγα, αλλά κατά παράβαση της εθνικής και της ενωσιακής νομοθεσίας περί δημοσίων συμβάσεων. Ομως η μονάδα βιοαερίου παραδόθηκε και χρησιμοποιείται. Αντίθετα, έχουμε δαπάνες από τα ταμεία συνοχής που μπορεί να είναι νομότυπες, αλλά αποδεικνύονται χαμένες επενδύσεις, ακόμη και άχρηστες. Ενα παράδειγμα ήταν οι λιμενικές υποδομές που είχαν κατασκευαστεί χωρίς να ληφθούν επαρκώς υπόψη τα προβλεπόμενα επίπεδα εμπορευματικών μεταφορών.
● Ποιος έχει τη μεγαλύτερη ευθύνη σε αυτή την εικόνα; Τα κράτη-μέλη ή η Ευρωπαϊκή Επιτροπή; Μήπως υπάρχει «συνενοχή» μεταξύ τους;
Δεν είναι όλα τα εθνικά ή περιφερειακά συστήματα διαχείρισης και ελέγχου επαρκώς αποτελεσματικά στην πρόληψη ή την ανίχνευση παρατυπιών στις δαπάνες συνοχής που δηλώνουν οι δικαιούχοι. Επίσης, υπάρχουν αδυναμίες στους ελέγχους της Επιτροπής που την εμποδίζουν να εντοπίσει παρατυπίες τις οποίες δεν είδαν οι εθνικές αρχές. Επίσης, οι έλεγχοι συμμόρφωσης, αν και αποτελεσματικοί, ήταν περιορισμένοι σε αριθμό.
Οι έλεγχοι πρώτου επιπέδου των διαχειριστικών αρχών πρέπει να καλύπτουν όλες τις δαπάνες πριν δηλωθούν στην Κομισιόν. Ωστόσο, βρήκαμε ότι αυτοί οι προληπτικοί έλεγχοι δεν είναι επαρκώς αποτελεσματικοί για να μετριάσουν τον υψηλό εγγενή κίνδυνο σφάλματος στις δαπάνες συνοχής. Ενας σημαντικός αριθμός από τα πρόσθετα σφάλματα που εντοπίσαμε θα μπορούσε και θα έπρεπε να είχε ήδη εντοπιστεί και διορθωθεί σ’ αυτή την «πρώτη γραμμή άμυνας».
Επειτα οι ελεγκτικές αρχές αποτελούν τη «δεύτερη γραμμή άμυνας». Παρ’ όλο που εντοπίζουν πολλές παρατυπίες στις δηλώσεις δαπανών που καταρτίζουν οι διαχειριστικές αρχές, διαπιστώσαμε αδυναμίες στο έργο ενός σημαντικού αριθμού ελεγκτικών αρχών, γεγονός που περιορίζει τον βαθμό στον οποίο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορεί να βασιστεί στους ελέγχους της. Τα σφάλματα περνούν απαρατήρητα λόγω ελλείψεων στον σχεδιασμό και στην προετοιμασία του ελεγκτικού τους έργου, καθώς και στην ποιότητα του ίδιου του έργου και της τεκμηρίωσής του. Εντοπίσαμε αδυναμίες στο έργο 40 από τις 43 ελεγκτικές αρχές που εξετάστηκαν, οι οποίες επηρέασαν περισσότερες από τις μισές συναλλαγές που ελέγξαμε.
Τέλος, η Επιτροπή θα μπορούσε να επιτύχει περισσότερα αυξάνοντας τον αριθμό των ελέγχων συμμόρφωσης. Είναι πιο αποτελεσματικοί από απλές αξιολογήσεις εγγράφων στην ανίχνευση παρατυπιών, αλλά προς το παρόν είναι λιγοστοί.
● Ελέγχους για το πού πάνε τα χρήματα της Συνοχής κάνουν το ΕΕΣ, ο OLAF, η Επιτροπή, οι εθνικές διαχειριστικές αρχές, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία. Οι Ευρωπαίοι πολίτες, που είναι και χρηματοδότες του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού και τελικοί αποδέκτες των χρηματοδοτούμενων έργων, έχουν κανένα ρόλο σε όλον αυτόν τον μηχανισμό ελέγχου;
Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι οι πολίτες έχουν έμμεσο ρόλο, για παράδειγμα μέσω δημόσιου ελέγχου ή δημοκρατικών διαδικασιών. Ο ρόλος τους φυσικά δεν είναι λειτουργικός, καθώς δεν διενεργούν οι ίδιοι τους ελέγχους ή τις λογιστικές επιθεωρήσεις. Ως φορολογούμενοι και ψηφοφόροι, όμως, οι πολίτες επηρεάζουν το πόσο αυστηρά διαχειρίζονται οι εθνικές τους αρχές τα κεφάλαια της Ε.Ε. – για παράδειγμα, μέσω εθνικών διαδικασιών, δημόσιου διαλόγου ή θέτοντας ζητήματα στους εκλεγμένους αντιπροσώπους τους.
Το ΕΕΣ δημοσιεύει τα ευρήματά του, ετήσιες και ειδικές εκθέσεις, που είναι δημόσια. Αυτό παρέχει στους πολίτες ανεξάρτητες, υψηλού επιπέδου πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο χρήσης των κεφαλαίων συνοχής. Τέλος, οι πολίτες μπορούν επίσης να αναφέρουν οποιαδήποτε κατάχρηση κεφαλαίων στις αρχές καταπολέμησης της απάτης της Ε.Ε., στην OLAF ή στην EPPO, ή στις εθνικές τους αρχές.
«Συνολικά θετικά, αλλά άνισα και αντιφατικά τα αποτελέσματα της πολιτικής συνοχής»
Οι περιφερειακές ανισότητες στο κατά κεφαλήν ΑΕΠ μειώθηκαν σε ολόκληρη την Ε.Ε. των 27 κρατών, αλλά αυξήθηκαν ελαφρώς στην Ε.Ε. των 15! Επομένως η συνολική βελτίωση έρχεται κυρίως από την άνοδο των ανατολικών χωρών. Επίσης, υπάρχουν διαφορές και σε κάθε χώρα. Για παράδειγμα, η ισχυρότερη ανάπτυξη στις πρωτεύουσες των ανατολικών κρατών-μελών συχνά αυξάνει τις ανισότητες στο σύνολό τους
● Τα χρήματα της συνοχής δίνονται σε περιφέρειες και κοινωνικές ομάδες σε κάθε χώρα για να ενισχύσουν τη σύγκλιση ανάμεσα στις χώρες. Αλλά τα τελευταία δέκα με δεκαπέντε χρόνια καταγράφεται αύξηση των ανισοτήτων. Αντί για σύγκλιση έχουμε απόκλιση, τουλάχιστον για χώρες όπως η Ελλάδα, που πέρασαν από τεράστια κρίση χρέους. Είναι αυτό τελικά μια αποτυχία των πολιτικών συνοχής;
Στην ανασκόπησή μας 4/2025 «Το μέλλον της πολιτικής συνοχής της Ε.Ε.: Αντλώντας μαθήματα από το παρελθόν» αναφέραμε τα εξής. Τα τελευταία 30 χρόνια, ο αντίκτυπος της πολιτικής συνοχής έχει προκαλέσει ζωηρή ακαδημαϊκή και πολιτική συζήτηση. Πολλά καταδεικνύουν την έλλειψη συναίνεσης για τη συνολική αποτελεσματικότητα της πολιτικής συνοχής. Οι μακροοικονομικές προσομοιώσεις γενικά υποδεικνύουν θετικά αποτελέσματα, οι εμπειρικές αναλύσεις όμως έχουν παραγάγει ανάμεικτα αποτελέσματα. Σε σχέση με την αύξηση του ΑΕΠ στην Ε.Ε., η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι, συνολικά, η πολιτική συνοχής είχε θετικό αντίκτυπο τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Οι ισχυρότερες αυξήσεις παρατηρήθηκαν σε ορισμένες λιγότερο ανεπτυγμένες περιοχές, ιδίως σε εκείνες των κρατών-μελών που εντάχθηκαν στην Ε.Ε. μετά το 2004. Αντίθετα, αρκετές νότιες περιοχές βίωσαν περιόδους συρρίκνωσης του ΑΕΠ, όπως η Ελλάδα, ιδίως μετά την οικονομική κρίση του 2008, αν και αυτή η τάση έχει αντιστραφεί πρόσφατα. Επειτα, η οικονομική σύγκλιση μεταξύ των περιφερειών της Ε.Ε. ήταν άνιση. Ενας βασικός δείκτης που χρησιμοποιείται για να αξιολογήσουμε την ευρύτητα διακύμανσης του κατά κεφαλήν ΑΕΠ από περιφέρεια σε περιφέρεια είναι ο «συντελεστής διακύμανσης». Η μείωσή του υποδηλώνει μείωση των ανισοτήτων, η αύξησή του υποδηλώνει αυξημένες ανισότητες. Μεταξύ 2000 και 2022, αυτός ο δείκτης έδειξε ότι οι περιφερειακές ανισότητες στο κατά κεφαλήν ΑΕΠ μειώθηκαν σημαντικά σε ολόκληρη την Ε.Ε. των 27 κρατών, αλλά αυξήθηκαν ελαφρώς στην Ε.Ε. των 15 μετά το 2009. Επομένως η συνολική βελτίωση έρχεται κυρίως από την άνοδο στις ανατολικές περιοχές, που εντάχθηκαν από τη δεκαετία του 1990.
Επειτα, υπάρχουν και οι διαφορές στις εθνικές δυναμικές. Για παράδειγμα, η ισχυρότερη ανάπτυξη στις πρωτεύουσες των ανατολικών κρατών-μελών συχνά αυξάνει τις ανισότητες εντός των χωρών αυτών. Στην Πορτογαλία, η περιφερειακή σύγκλιση προήλθε από την επιβράδυνση σε περιοχές με προηγουμένως υψηλές επιδόσεις. Αντίθετα, στη Γαλλία η διεύρυνση των ανισοτήτων συνδέθηκε με βραδύτερη αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε περιοχές με χαμηλότερο ΑΕΠ. Πάντως, η Κομισιόν αναμένει ότι η πολιτική συνοχής θα συνεχίσει να έχει συνολικά διαρκή θετική οικονομική επίδραση. Το ΑΕΠ της Ε.Ε. θα μπορούσε να είναι κατά 0,9% υψηλότερο έως το 2030 και κατά 0,6% υψηλότερο έως το 2043, λόγω των επενδύσεων στον τομέα της συνοχής που πραγματοποιούνται από το 2014 ώς το 2027.
«Συντελεστές του «Παρατηρητηρίου Συνοχής» της «Εφ.Συν.» είναι οι Χριστίνα Κοψίνη, Αλέξανδρος Χασάνι, Γιάννης Κιμπουρόπουλος.
Το δημοσίευμα αυτό έχει παραχθεί στο πλαίσιο του έργου EuSEE (πολιτικές συνοχής της Ε.Ε. στη ΝΑ Ευρώπη) το οποίο συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ενωση. Οι απόψεις και θέσεις που διατυπώνονται σε αυτό εκφράζουν μόνο τον/τη συντάκτη/ρια, δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα εκείνες της χορηγούσας αρχής και η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν φέρει καμία ευθύνη γι’ αυτές.
