Η ενδοσχολική βία υπό το βλέμμα του θεάτρου

Καθημερινά καταγράφονται νέα περιστατικά βίας με πρωταγωνιστές ανηλίκους στα προαύλια των σχολείων, στους δρόμους γύρω από τις σχολικές εγκαταστάσεις, ακόμα και μέσα στις μαθητικές τάξεις. Ο ρόλος των θεσμών, των μίντια και του κοινωνικού περιβάλλοντος είναι καταλυτικός στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς των εφήβων. Οπως καταλυτικός είναι και ο ρόλος της τέχνης.

Η παράσταση «Ημέρα της φούστας», που παίζεται στο Θέατρο Δίπυλον, είναι διαφωτιστική για τη σχέση της ανεξέλεγκτης πλέον εφηβικής βαναυσότητας και της κοινωνικής, σχολικής, πολιτικής και οικογενειακής διγλωσσίας, ενώ λειτουργεί ταυτόχρονα ως καθρέφτης της κοινωνικής μας πραγματικότητας, καθώς η σκηνοθέτις Ζωή Χατζηαντωνίου έχει εξελληνίσει το σενάριο του Γάλλου σεναριογράφου και σκηνοθέτη Ζαν-Πολ Λιλιανφέλ που υπέγραψε την ομώνυμη ταινία («La journée de la jupe», 2008).

Η παράσταση-κραυγή με την καθηλωτική ερμηνεία της Θεοδώρας Τζήμου διαδραματίζεται μέσα σε μια τάξη ενός πολυπολιτισμικού σχολείου, με μια καθηγήτρια Λογοτεχνίας και Θεάτρου, τη Σόνια, και οκτώ παραβατικούς μαθητές που κάνουν διαρκώς εκδραματίσεις. Γνωρίζουμε πως όταν ένας έφηβος κάνει «πέρασμα» σε επιθετικές πράξεις, το κάνει για να καλύψει τη βαθύτερη οδύνη που αισθάνεται. Συνήθως πρόκειται για παιδιά που έχουν βιώσει σημαντικές αποστερήσεις, που βιώνουν ένα αίσθημα προσωπικής απαξίας που τα ωθεί στη διάρρηξη κάθε καλής σχέσης, με αποτέλεσμα να εγκλωβίζονται σε έναν κόσμο επιθετικότητας μέσα στον οποίο η παραβατικότητα γίνεται η βασική γλώσσα επικοινωνίας.

Το πρόγραμμα It’ s up to you(th) της Εταιρείας Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ψυχικής Υγείας (ΕΠΑΨΥ) διοργάνωσε λίγες ημέρες πριν μια συζήτηση με τους συντελεστές της παράστασης με τίτλο «Από τη σκηνή στον διάλογο: βία στην εφηβεία, ηθικά διλήμματα και όρια». Στη συζήτηση συμμετείχε και η Βασιλική Καλογερά, επιμελήτρια ανηλίκων Αθηνών. Η κ. Καλογερά, κοινωνιολόγος-εγκληματολόγος, ανέφερε πως «η συστηματική και υπερβολική έκθεση σε βίαιες πράξεις είτε μέσω των ΜΜΕ, είτε μέσω κοινωνικών καταστάσεων, οι παθογένειες και η αποδιοργάνωση στην οικογένεια, η ελλιπής εποπτεία, η ανεξέλεγκτη χρήση του διαδικτύου, η πίεση της ομάδας των συνομηλίκων αποτελούν κάποιους από τους παράγοντες που επικοινωνούν στα παιδιά αρνητικά μηνύματα και εντέλει τα εξοικειώνουν με τη βία. Εκείνα με τη σειρά τους, μιμούμενα τη συμπεριφορά των ενηλίκων, ενδέχεται να χρησιμοποιήσουν τη βία ως τρόπο επίλυσης ή αντιμετώπισης των δικών τους ζητημάτων, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θα αποτελεί γι’ αυτά μια παγιωμένη πρακτική για το μέλλον».

Η Βαλέρια Λινάρδου, επιστημονικά υπεύθυνη του προγράμματος It’ s up to you(th), σχολίασε πως «η παράσταση λειτουργεί ως καθρέφτης για τη σκληρή πραγματικότητα της βίας, τον κοινωνικό αποκλεισμό, τις συγκρούσεις και τα κοινωνικά αδιέξοδα. Παρουσιάζει τη βία σε όλες της τις εκφάνσεις με τρόπο γλαφυρό και σοκαριστικό, που δεν απέχει από την πραγματικότητα. Συνεχής εναλλαγή του ρόλου θύτη-θύματος, εκμηδένιση των ορίων και των αξιών. Πολλά παιδιά που παρακολουθούν το πρόγραμμά μας εκφράζουν μια απόλυτη απαισιοδοξία για τον κόσμο που ζουν, μια ματαίωση και ένα απόλυτο κενό. Ψάχνουν ένα περιβάλλον που θα μπορέσει να τους εμπεριέξει, να τους αντέξει και να τους ακούσει. Πολλοί έφηβοι μας λένε πως μέσω της βίας νιώθουν δυνατοί και ισχυροί. Οχι μόνο δεν σοκάρονται στη θέα της αλλά τη θεωρούν δεδομένη για την επιβίωση στην αρένα της γενιάς τους».

Από τη μεριά του ο Τηλέμαχος Στεργιούλης, δραματοθεραπευτής-παιδαγωγός και συνεργάτης του προγράμματος, τόνισε πως «η πολιτισμική κρίση αξιών αντιμετωπίζεται με πολιτιστικά μέσα όπως το θέατρο, τους ρόλους και τα νοήματα που υπάρχουν στο θεατρικό κείμενο». Το πρόγραμμα It’ s up to you(th) παρέχει δωρεάν υπηρεσίες ψυχοκοινωνικής υποστήριξης και στοχεύει στην πρόληψη, αλλά και στην αντιμετώπιση φαινομένων εφηβικής και νεανικής βίας και παραβατικότητας. Απευθύνεται συνολικά στον εφηβικό πληθυσμό, σε έφηβους/ες που εμφανίζουν συμπεριφορές υψηλού κινδύνου, αλλά και σε νέους/ες που έχουν ήδη εμπλοκή με τον νόμο. Αποτελεί μια ολιστική ψυχοκοινωνική παρέμβαση και αφορά όλη την κοινότητα.

Το έργο υλοποιείται σε τέσσερις δήμους της Αττικής: Αμαρουσίου, Αχαρνών, Κηφισιάς, Λυκόβρυσης-Πεύκης.

Η παράσταση αρθρώνει έναν πολιτικό λόγο που διαπλέκει τη βία των εφήβων με τη βία των ενηλίκων και των θεσμών, καθώς και την επίδραση του κυρίαρχου μοντέλου αρρενωπότητας πάνω στον ευάλωτο εφηβικό ψυχισμό. Το σχολείο βρίσκεται ανάμεσα στους φορείς κοινωνικοποίησης που διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη διαδικασία της διαμόρφωσης της έμφυλης ταυτότητας. Τα παιδιά, μέσω των φορέων κοινωνικοποίησης –κυρίως οικογένεια και σχολείο–, ενσωματώνουν και συντηρούν σκέψεις και πράξεις που έχουν διαμορφωθεί από τον κυρίαρχο λόγο του δίπολου «άνδρας – γυναίκα» και την ευθυγράμμιση αυτού με το κοινωνικό δίπολο «αρρενωπότητα – θηλυκότητα».

Η Μέρα της Φούστας γιορτάζεται στα σχολεία της Γαλλίας και του Καναδά ως μέρα κατά του σεξισμού και της βίας που απορρέει από αυτόν. Η φούστα, συνδεδεμένη ιστορικά με τη θηλυκότητα, γίνεται φορέας προσδοκιών. Το ίδιο ύφασμα μπορεί να σημαίνει υποταγή ή απειλή, ανάλογα με το πλαίσιο που το περιβάλλει. Στην ελεύθερη διασκευή της Ζωής Χατζηαντωνίου η φούστα δεν έχει τη θέση που έχει στο γαλλικό φιλμ. Ωστόσο γινόμαστε μάρτυρες της έμφυλης βίας μέσα στη σχολική τάξη, μιας ερωτοτροπίας με τον θάνατο μέσα στο σχολικό περιβάλλον, εκεί όπου το υποκείμενο εισάγεται στον νόμο, στη γλώσσα και στη διαφορά. Και η συζήτηση που ανοίγει η ΕΠΑΨΥ με τους συντελεστές αυτής της τόσο βαθιά κοινωνικής και πολιτικής παράστασης είναι μόνο η αρχή…