Στις αρχές Οκτωβρίου, μια έρευνα του Pew Research Center που φιλοξενήθηκε στο American Psychology κατέληγε στο συμπέρασμα πως οι Αμερικανοί έφηβοι –στην πλειονότητά τους– στρέφονται στα chatbots για φιλία και συναισθηματική υποστήριξη, ψυχαγωγία και ακαδημαϊκή βοήθεια.
Συγκεκριμένα, βάσει των στοιχείων της μελέτης, σχεδόν όλοι οι έφηβοι (95%) ηλικίας 13 έως 17 ετών στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν πρόσβαση σε smartphone, σχεδόν οι μισοί (47%) δηλώνουν ότι είναι συνεχώς συνδεδεμένοι στο διαδίκτυο και το 85% παίζει βιντεοπαιχνίδια. Στις εφηβικές εξαρτήσεις έχουν προστεθεί συνεπώς τα chatbots, ως τα νέα αντικείμενα εξάρτησης, τα οποία προσφέρουν άμεση ανταπόκριση. Ο έφηβος μπορεί να προβάλλει στο AI chatbots μια σειρά από ενδοψυχικά αιτήματα, τις ιδανικές εκδοχές του εαυτού του ή τις φαντασιώσεις του για τον «τέλειο φίλο». Ετσι, το chatbot γίνεται σταδιακά ένα μεταβατικό αντικείμενο που προσφέρει συνεχή, άνευ όρων αποδοχή – κάτι που έρχεται σε αντίθεση με τους πραγματικούς γονείς και φίλους, οι οποίοι θέτουν όρια, κρίνουν ή απογοητεύουν.
Πάνω στα chatbots προβάλλεται η ανάγκη για διαρκή διαθεσιμότητα, για έναν σύντροφο που είναι πάντα εκεί. Παράλληλα, η Τεχνητή Νοημοσύνη ενσαρκώνει τη σύγχρονη αλάνθαστη αυθεντία ως πηγή της γνώσης και της απάντησης σε όλα τα αινίγματα της εφηβείας.
Ο τρόπος που απαντά η τεχνητή νοημοσύνη είναι ακριβώς αυτός που την καθιστά τόσο εθιστική. Η απάντηση του chatbot συνιστά μια τεχνητή αντανάκλαση, η οποία διαφέρει ριζικά από την ανθρώπινη αλληλεπίδραση. Τα chatbots έχουν σχεδιαστεί για να προσομοιώνουν την ενσυναίσθηση, παρέχοντας μια μορφή καθρεφτίσματος, το περίφημο mirroring, που είναι πάντα θετική και επιβεβαιωτική:
Αυτή η διαδικασία παρέχει άμεση και πρόσκαιρη ανακούφιση, αλλά ταυτόχρονα εμποδίζει την είσοδο του εφήβου στην πραγματική συνθήκη, η οποία απαιτεί διαχείριση των ορίων, της ματαίωσης, της ανθρώπινης ετερότητας και ατέλειας.
Γνωρίζουμε καλά πως στην καρδιά της εφηβικής εμπειρίας βρίσκεται η αναζήτηση της ταυτότητας καθώς το παιδί καλείται να αποσύρει τις λιμπιντινικές επενδύσεις από συναισθηματικούς δεσμούς από τους γονείς του και να αναζητήσει νέα εξωοικογενειακά αντικείμενα – κάτι που του προκαλεί άγχος αποχωρισμού και πένθους, ενώ παράλληλα οι σεξουαλικές και επιθετικές ορμές επανέρχονται με την ωρίμανση του σώματος, οδηγώντας σε νέες ενδοψυχικές συγκρούσεις και αμυντικούς μηχανισμούς. Στα χρόνια της AI, ο έφηβος, στην προσπάθειά του να διαχειριστεί το πένθος της απώλειας της παιδικής παντοδυναμίας, βυθίζεται παράλληλα σε έναν ψηφιακό κόσμο, που του προσφέρει μία φαντασιακή επιστροφή στην παντοδυναμία και κατ’ επέκταση αποτελεί μια άρνηση αυτού του πένθους. Συνεπώς, ο διαδικτυακός εθισμός στην εφηβεία δεν είναι απλώς μια διαταραχή συμπεριφοράς που συνομιλεί ευθέως και με τις άλλες εξαρτήσεις. Ο έφηβος καταφεύγει με μεγαλύτερη ευκολία από τον ενήλικα στην επιλογή ενός αντικειμένου –μιας ουσίας ή μιας οθόνης– για να γεμίσει το κενό και να καταπραΰνει το άγχος. Οπως προκύπτει μέσα από διάφορες μελέτες, ο διαδικτυακός εθισμός στα χρόνια του AI (ΤΝ) και των ρευστών σχέσεων συνομιλεί ευθέως και με όλες τις υπόλοιπες εξαρτήσεις.
Πριν από μερικές εβδομάδες η πανευρωπαϊκή έρευνα ESPAD 2024 κατέγραψε τις συνήθειες 113.882 μαθητών ηλικίας 15-16 ετών από 37 χώρες, σε σχέση με τη χρήση ουσιών, το αλκοόλ, τον καπνό και άλλες εξαρτητικές συμπεριφορές, αναδεικνύοντας ανησυχητικές τάσεις και ανάγκη για στοχευμένες παρεμβάσεις στη χώρα μας. Συγκεκριμένα, κατέληξε πως οι Ελληνες έφηβοι υπερβαίνουν τον ευρωπαϊκό μέσο όρο στη χρήση καπνού, αλκοόλ και κάποιων εξαρτητικών συμπεριφορών. Η έρευνα αποτελεί τη μεγαλύτερη διακρατική έρευνα διεθνώς για τη χρήση ουσιών και τις συμπεριφορές υψηλού κινδύνου στους εφήβους και η Ελλάδα συμμετείχε με πανελλήνιο αντιπροσωπευτικό δείγμα 6.810 μαθητών και μαθητριών από 488 σχολικές μονάδες.
Τι συμβαίνει με τους εφήβους μας; Πόσο διαφορετική μπορεί να είναι η εφηβεία στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης από εκείνο που εμείς και οι παλαιότεροι από εμάς βίωσαν ως εφηβική εμπειρία;
Οι έφηβοι ζουν σήμερα αυτή την ταραχώδη περίοδο της ζωής τους με τις έντονες βιοσωματικές και ψυχοσυναισθηματικές εναλλαγές υπό το αδιάκοπο βλέμμα του αλγορίθμου που υποκαθιστά τις παραδοσιακές δομές κοινωνικοποίησης σε έναν κόσμο ρευστών σχέσεων, φράση δανεική από τον Ζίγκμουντ Μπάουμαν. Η τεχνητή νοημοσύνη, η οποία εισβάλλει ως «ο τέλειος φίλος και σύμβουλος», εντείνει αυτή τη ρευστότητα. Το μυθιστόρημα «Η Κλάρα και ο ήλιος» του Καζούο Ισιγκούρο αποτελεί μια κομβική λογοτεχνική αναφορά για αυτό το θέμα, δείχνοντας πως η τεχνητή φίλη στην ιστορία λειτουργεί ως «υποκατάστατο» της ανθρώπινης εγγύτητας και πως ο ψηφιακός κόσμος υποκαθιστά τις πραγματικές διαπροσωπικές σχέσεις, που είναι πιο πολύπλοκες και συχνά επίπονες. Σε αυτό τον «Πανοπτικό Κυβερνοχώρο» –σκέψη δανεική από τον Φουκό– μεγαλώνουν οι έφηβοι στα χρόνια της ΤΝ και με τον δικό τους τρόπο –εθισμό, απόσυρση, βία– μας φωνάζουν πως χρειάζονται εξειδικευμένες παρεμβάσεις προσαρμοσμένες στις προκλήσεις της ψηφιακής πραγματικότητας.
