Το πολιτικό υπόβαθρο της ψυχογενούς ανορεξίας

Στη Νιγηρία, η πρακτική του «fattening room» περιλαμβάνει την απομόνωση νεαρών γυναικών και την εντατική σίτισή τους πριν από το γάμο τους έτσι ώστε να αποκτήσουν πληθωρικό σώμα, το οποίο θεωρείται σύμβολο ομορφιάς και γονιμότητας. Αυτή η πρακτική, που εφαρμόζεται κυρίως στις φυλές Effik και Annang, αντικατοπτρίζει πολιτισμικές αξίες που συνδέουν το σωματικό μέγεθος με την κοινωνική τάξη, την υγεία και τη γονιμότητα. Αυτό είναι ένα από τα πολλά παραδείγματα που αποδεικνύουν πως το βλέμμα μας απέναντι στο σώμα είναι κοινωνικά και πολιτισμικά διαμορφωμένο, όπως έχει σημειώσει και η κοινωνική ανθρωπολόγος Margaret Mead.

Για τον Γάλλο ψυχαναλυτή Ζακ Λακάν το σώμα γίνεται ο τόπος όπου το υποκείμενο διαπραγματεύεται την έλλειψη, την επιθυμία και το βλέμμα του Αλλου, ενώ για τον Γάλλο κοινωνιολόγο Πιερ Μπουρντιέ η σχέση μας με τη διατροφή και το σώμα συνδέεται με την κοινωνική τάξη και τις πολιτισμικές πρακτικές.

Στην εποχή μας η «λεπτότητα» παρουσιάζεται μέσα από τα μίντια και ιδίως μέσα από το Instagram και το TikTok ως σύμβολο επιτυχίας, αυτοελέγχου, σεξουαλικότητας. Την ίδια στιγμή η ανορεξία θεωρείται η πιο ύπουλη ασθένεια της σύγχρονης εποχής και μία από τις πιο θανατηφόρες ψυχικές διαταραχές στις ΗΠΑ, που συνδέεται με το body shaming και φυσικά την ντροπή με τη λακανική έννοια, δηλαδή ως προϊόν ενός καπιταλιστικού λόγου, που πλήττει το υποκείμενο σε σημείο που να αισθάνεται «περιττό» και να ντρέπεται να ζει.

Οι διατροφικές διαταραχές είναι συνεπώς τόσο ψυχικό ζήτημα όσο και πολιτισμικό φαινόμενο και ταξικό σύμπτωμα, κάτι που αναδεικνύει την πολιτική διάσταση της ψυχογενούς ανορεξίας και βουλιμίας. Στη χώρα μας –και σε άλλα δυτικά κράτη- μετά την πανδημία του Covid-19 έχει καταγραφεί αύξηση των ατόμων που ζητούν βοήθεια για τη θεραπεία διατροφικών διαταραχών – δηλαδή την ψυχογενή ανορεξία, τη βουλιμία, την υπερφαγία και άλλες άτυπες μορφές. Πόσο καθορίζει τελικά την έξαρση των διαταραχών πρόσληψης τροφής ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία αντιλαμβάνεται το σώμα;

«Η δικτατορία της εικόνας και του λεπτού γυναικείου ελκυστικού σώματος οδηγεί τους εφήβους στο εξής παράδοξο: αυτό το οποίο έχω ανάγκη, δηλαδή την τροφή, ακριβώς επειδή το έχω ανάγκη, είναι αυτό που με απειλεί. Η σχέση με την τροφή είναι ο καθρέφτης της σχέσης με τους άλλους, με την οικογένεια. Οταν η ομορφιά γίνεται εμμονικό υπαρξιακό καθήκον, τότε το έλλειμμα (γιατί πάντα θα υπάρχει έλλειμμα) γίνεται κενό, αγωνία και αυταπάτη για ανέφικτη ναρκισσιστική πληρότητα και όχι κίνητρο για δημιουργία. Αυτό το πολιτισμικό-κοινωνικό παράδοξο αποτελεί, μαζί με την υποκείμενη ψυχοπαθολογία του ατόμου, μια δύσκολη θεραπευτική πρόκληση για την αντιμετώπιση των διαταραχών πρόσληψης τροφής σήμερα» εξηγεί ο Στέλιος Στυλιανίδης, ψυχίατρος-ψυχαναλυτής, ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής στο Πάντειο, ιδρυτής και επίτιμος πρόεδρος της ΕΠΑΨΥ.

Η ΕΠΑΨΥ λειτουργεί εδώ και δύο χρόνια τα δύο Κέντρα Ημέρας «ΕλπιΖώ» σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη για τις διαταραχές πρόσληψης τροφής παρέχοντας δωρεάν και ολοκληρωμένες θεραπευτικές υπηρεσίες στους πάσχοντες και τις οικογένειές τους, μέσω μιας πολυκλαδικής ομάδας επαγγελματιών υγείας. Το Κέντρο στην Αθήνα απευθύνεται σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες από 12 έως και 22 ετών και λειτουργεί σε συνεργασία με τη Μονάδα Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής της Α’ Ψυχιατρικής Κλινικής-ΕΚΠΑ, όπως διευκρινίζει η Εφη Λιακοπούλου, επιστημονικά υπεύθυνη του Κέντρου στην Αθήνα. Ο Αντώνης Ραφτόπουλος, επιστημονικά υπεύθυνος του Κέντρου στη Θεσσαλονίκη, επισημαίνει πως «πίσω από αυτές τις καταστάσεις κρύβεται συχνά ένας βαθύς φόβος εγκατάλειψης, ντροπή, ανασφάλεια ή το αίσθημα ότι κάποιος δεν αξίζει να αγαπηθεί όπως είναι».

Τι έχει προβλέψει η ελληνική πολιτεία για τη διαχείριση αυτού του πολυσύνθετου ζητήματος που βρίσκεται σε έξαρση μετά την κρίση λιτότητας και την πανδημία;

Δεν υπάρχουν προγράμματα ενημέρωσης σε σχολεία, ούτε ρυθμίσεις για διαφημίσεις ή περιορισμοί στη χρήση photoshop σε μοντέλα ενώ παράλληλα υπάρχει έλλειψη δημόσιων εξειδικευμένων δομών ψυχικής υγείας για τα συγκεκριμένα ζητήματα. Στη χώρα μας η γενιά της εικόνας ζει στον πολιτισμό της ντροπής χωρίς να έχει θωρακιστεί από τους θεσμούς ενώ η ελληνική πολιτεία θα έπρεπε να έχει λάβει από καιρό μέτρα για τον πολιτισμό της εικόνας. Ενδεικτικά θα μπορούσαμε να υιοθετήσουμε μια νομοθεσία που θα απαιτεί από τα περιοδικά μόδας να δηλώνουν ποιες φωτογραφίες έχουν υποστεί επεξεργασία έτσι ώστε να μην προωθούνται τα μη ρεαλιστικά πρότυπα ομορφιάς, όπως έκανε η Γαλλία, ή να καταστήσουμε παράνομη για τους διαφημιστές και τους influencers την κοινοποίηση ρετουσαρισμένων φωτογραφιών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως έκανε η Νορβηγία.

Παράλληλα θα μπορούσαμε να εντάξουμε τη διατροφική φροντίδα στα σχολεία και να λειτουργήσουμε κέντρα με διεπιστημονική και ολιστική προσέγγιση σε κάθε δήμο για την αντιμετώπιση των διατροφικών διαταραχών με τρόπο πολυεπίπεδο, που θα λαμβάνει υπόψη τόσο τον ψυχισμό των πασχόντων όσο και το κοινωνικό πλαίσιο και τις πολιτισμικές πρακτικές.

Στα μετανεωτεριστικά περιβάλλοντα, η πειθαρχία στη διατροφή αντικατοπτρίζει την πολιτική ιδεολογία του νεοφιλελευθερισμού: το «σωστό άτομο» είναι αυτό που ελέγχει το σώμα του, όπως ελέγχει και τη ζωή του. Ο συλλογισμός αυτός εκπορεύεται από τη φουκοϊκή σκέψη που θα αντιμετώπιζε τις διατροφικές διαταραχές ως αποτέλεσμα αυτής της πειθαρχίας. Το έφηβο άτομο εσωτερικεύει την κοινωνική εντολή για «λεπτό, πειθαρχημένο σώμα» και ασκεί εξουσία πάνω στον εαυτό του, ιδίως στις μέρες μας που οι οθόνες είναι το βασικό μας πεδίο προβολής και τα επίπεδα του ναρκισσισμού υψηλότερα από ποτέ. Κατ’ επέκταση αυτή η «εσωτερικευμένη κοινωνική εντολή» συνδέεται με την αύξηση των διατροφικών διαταραχών.

Συνεπώς είναι επιτακτική ανάγκη η μεταβολή των κυρίαρχων προτύπων και ιδανικών μέσα από τη λήψη μέτρων και τη λειτουργία κέντρων που θα θωρακίσουν τους εφήβους μας αν θέλουμε να απαλλαγούμε από τέτοιου τύπου διαταραχές, παρενέργειες του body shaming, που συνθλίβουν την ταυτότητα των νεαρών υποκειμένων, ενίοτε μέχρι θανάτου. Εκτός αν τελικά θέλουμε υποταγμένα, ταπεινωμένα, πειθήνια σώματα.