Της Αλλοπάρ*

Οπως ήδη γνωρίζετε, ένα απ’ τα αγαπημένα μου παιχνίδια, κυρίες και κύριοι, όταν δεν σκάβω λάκκους στον κήπο ή δεν κυνηγάω θρασύτατες καρακάξες, είναι το να διαβάζω τις ιστορίες των λέξεων, ελληνικών και ξένων, που όμως έχουν ελληνοποιηθεί και έτσι τις χρησιμοποιούμε στην καθημερινή μας ζωή.

Αλλά και κάποιων άλλων που, ενώ ήταν αρχικά ελληνικές, τις δανείστηκαν ξένοι, τις έκαναν δικές τους και τελικά τις ξαναδανειστήκαμε απ’ αυτούς -αντιδάνεια.

Είναι ένα πολύ ωραίο παιχνίδι, γεμάτο εκπλήξεις, που σε ξεκουράζει αλλά σου δίνει και κάποιες γνώσεις, έστω κι αν κάποιοι τις θεωρούν «άχρηστες».

Πάμε, λοιπόν, να δούμε μερικές απ’ αυτές, χωρίς να χάνουμε χώρο και χρόνο:

● Λέμε, π.χ., «ο δρόμος αυτός είναι καρμανιόλα», εννοώντας ότι είναι πολύ επικίνδυνος. Από πού βγήκε αυτή η λέξη; Λοιπόν: Η αρχική της σημασία ήταν ένα κοντό χιτώνιο που φορούσαν Ιταλοί εργάτες απ’ την πόλη Carmagnola της Τοσκάνης.

Κατά τη Γαλλική Επανάσταση (1789) με το όνομα αυτό έγινε γνωστό ένα είδος τραγουδιού, που συνδέθηκε με τους μαζικούς αποκεφαλισμούς και με τον μηχανισμό που έκοβε τα κεφάλια των ευγενών. Από εκεί το πήραμε για να περιγράψουμε μια πολύ επικίνδυνη κατάσταση.

● Η λέξη «μπράτσο» προέρχεται απ’ την αντίστοιχη ιταλική «braccio», που προήλθε απ’ τη λατινική brachium, που τελικά κι αυτή προήλθε απ’ την ελληνική «βραχίων».

Δεν μας άρεσε το βραχίων και πήραμε, ως αντιδάνειο, το μπράτσο, που σημαίνει σ’ όλες του τις εκδοχές το χέρι -και μάλιστα το δυνατό χέρι.

● Από πού προκύπτει η «τεστοστερόνη»; Πρόκειται για μεταφορά απ’ τον αγγλικό όρο testosterone και προέρχεται απ’ το λατινικό testis (ανδρικός αδένας – όρχις), που αρχικά σήμαινε «μάρτυρας».

Δηλαδή, μαρτυρούσε την ύπαρξη αρσενικού φύλου και προκύπτει απ’ την ανάπτυξη των χαρακτηριστικών του. Γουάου!

● Κλείνω με τη λέξη «κερατάς», η προέλευση της οποίας απασχόλησε πολύ τον λόγιο του Βυζαντίου Μιχαήλ Ψελλό.

Ο οποίος γράφει:

«Εχει τριφτεί στην καθημερινότητα το όνομα του κερατά· αποδίδεται σ’ εκείνους που η γυναίκα τους από άλλους αγκαλιάζεται. Και μοιάζει κάπως ο λόγος ότι είναι παράλογος, καθώς λανθάνει η αιτία που δικαιολογεί τη σημασία της λέξης.

»Δεν βγάζουν κέρατα όσοι έχουν άπιστη σύζυγο. Δεν χτυπιούνται μεταξύ τους σαν τραγιά, ούτε επιτίθενται ορμητικά με τα κεφάλια τους.

»Δεν κρεμούν στο μέτωπό τους παράφορη μανία ούτε επιδεικνύουν κάποια άλλη ιδιότητα δηλωτική των κερασφόρων ζώων.

»Φαίνεται εντελώς ανεξήγητο από πού προήλθε η επινόηση του ονόματος» (Μ. Ψελλός, «Περί του ονόματος του Κερατά». Σελ. 525, Εκδ. Κ. Ν. Σάθας).

Το κείμενο βρίσκεται στον τόμο Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας, σε μετάφραση Βασ. Κατσαρού, εκδόσεις ΕΛΙΑ.

* Το Αλλοπαράκι μου, ίσως το φιλομαθέστερο σκυλί της ΝΑ Μεσογείου, πού το χάνεις πού το βρίσκεις, όλο με τον «Μπαμπινιώτη» στα χέρια είναι. Κι ό,τι μαθαίνει, θέλει να το μοιραστεί μαζί σας!