«Ματαιωμένη πίστη»

Το καινούργιο βιβλίο τής κατ’ επανάληψη βραβευμένης Νίκης Αναστασέα δεν είναι ακριβώς καινούργιο. Πρόκειται για αναθεωρημένη και ξαναδουλεμένη μορφή του προ δεκαετίας εκδοθέντος Επικράνθη, διά χειρός Αλέξη Ραζή.

Η βασική ιστορία παραμένει η ίδια. Επικράνθη, μια τοιχογραφία εκπληκτικής ομορφιάς και σύνθεσης, ήταν ο τίτλος του τελευταίου έργου που φιλοτέχνησε ο ζωγράφος και που δεν είναι παρά η μεταποίηση του γνωστού εικονογραφικού τύπου της χριστιανικής αγιογραφίας «Η Ακρα Ταπείνωση», όπου στη θέση του Χριστού ο καλλιτέχνης έβαλε την προσωπογραφία του.

Αξίζει να σημειωθεί ότι πρόκειται για τον ίδιο πίνακα που έδωσε τον τίτλο και στο τελευταίο βιβλίο της Ρέας Γαλανάκη. Συγκριτικό ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος που η κάθε μία από τις δύο συγγραφείς χειρίζεται την απόδοση της εικόνας και τον συμβολισμό της.

Η ιστορία ενός δικού μας ανθρώπου είναι η ταραγμένη ζωή, η τέχνη και ο θάνατος του ταλαντούχου ζωγράφου Αλέξη Ραζή. Γεννημένος το 1951, μέλος μιας παρέας νέων που ανήκει στην εξωκοινοβουλευτική Αριστερά στα χρόνια της μεταπολίτευσης, κατέρρευσε στα είκοσι οκτώ του από βαριάς μορφής μελαγχολία.

Το 1994, δεκατέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό του, ο φίλος του Νίκος Μαρκέτης, καθηγητής στη Σχολή Καλών Τεχνών, διοργανώνει αναδρομική έκθεση με έργα του χαμένου φίλου, ενώ ταυτόχρονα αναθέτει στον φοιτητή της Σχολής του, Κωστή Σκαρλάτο, να ασχοληθεί με τη βιογραφία εκείνου.

Ο νεαρός, γιος της Αννας από την ίδια παρέα, συναντά φίλους, συγγενείς και συντρόφους του καλλιτέχνη, αφήνει τον καθένα να αφηγηθεί από τη δική του οπτική αυτό που έζησε ή είδε και προσπαθεί να συνθέσει τη ζωή ενός περίεργου, γοητευτικού και προικισμένου ανθρώπου.

Από την αρχή η Αναστασέα συστήνει τα πρόσωπα που εμπλέκονται με τον έναν ή τον άλλον τρόπο στη ζωή του Ραζή και παρέχουν πληροφοριακό υλικό στον Σκαρλάτο. Τα βιογραφικά και λοιπά στοιχεία του καθενός που προεξαγγέλλονται διασταυρώνονται και αλληλοσυμπληρώνονται ή αλληλοαναιρούνται, δεν πλήττουν στο ελάχιστο την έκπληξη της συνέχειας.

Κάθε ήρωας και ένας ανθρώπινος τύπος, τον οποίο η συγγραφέας παρουσιάζει με αδρές και χαρακτηριστικές πινελιές. Ο αφηγηματικός ιστός κινείται σε τρεις άξονες που εναλλάσσονται. Ο ένας είναι η αφηγημένη ζωή του Αλέξη Ραζή, στον άλλο περιγράφονται οι διάφοροι πίνακές του, που, δυστυχώς, οι περισσότεροι διασώζονται μόνον από φωτογραφίες, γιατί ο ζωγράφος σε στιγμή κρίσης κατέστρεψε πολλούς, και στον τρίτο έχουμε κεφάλαια από το βιβλίο του Σκαρλάτου.

Αλλά τόσο το θέμα των πινάκων όσο και η λεπτομερής περιγραφή τους φωτίζουν έμμεσα τη ζωή του ζωγράφου, είτε για πρόσωπα πρόκειται: «ο πατέρας του καλλιτέχνη», «η μητέρα του καλλιτέχνη», «το μαγεμένο κορίτσι», είτε για ψυχικά θέματα: «Επικράνθη» ή «Εσκιαγράφησε τον εαυτού οδυρμό».

Η ιστορία του σαλεμένου ιδιοφυούς Ραζή, που δεν αισθάνθηκε ποτέ τύψεις για τίποτα και για κανέναν, όπως γράφει στη Νίνα, δεν είναι παρά το πρόσχημα για να μιλήσει η συγγραφέας για τη γενιά της, τη γενιά της μεταπολίτευσης∙ την πορεία, τις συγκρούσεις, τις αντιφάσεις και τον εκφυλισμό τελικά της Αριστεράς. «Επουράνιε Θεέ, πώς γίναμε έτσι;

Δεν μας αναγνωρίζω» αναφωνεί συχνά η Φανή Μιχαλίτση, εργάτρια στο μπαρουτάδικο, λαϊκή και γήινη, θυμόσοφη και πικραμένη∙ αλλά τη συγγραφέα απασχολούν εξίσου και η ανθρώπινη μοναξιά, η οδύνη, ο φόβος, η θυσία, η πληρωμή, η διεκδίκηση της ελευθερίας, η αναπότρεπτη μοίρα, η αυτοχειρία, ο έρωτας, ο θάνατος.

Στο υπόστρωμα του βιβλίου της Αναστασέα, μπολιασμένα αριστοτεχνικά, εκτός των άλλων έργων της παγκόσμιας λογοτεχνίας και τέχνης, ανιχνεύονται αφενός το Δόκτωρ Φάουστους του Τόμας Μαν και αφετέρου το Υπόγειο του Ντοστογιέφσκι.

Η ίδια δεν διστάζει να αποκαλύψει τους λογοτεχνικούς της προγόνους. Ο προσεκτικός αναγνώστης αλλά και ο μελλοντικός μελετητής θα βρουν αρκετές αντιστοιχίες ανάμεσα στον Ραζή, τον ήρωά της, και τον Λεβέρκιν του Μαν, από τη μια, ή τον Υποχθόνιο του Ντοστογιέφσκι από την άλλη.

Επειδή επίσης στο βιβλίο της η Αναστασέα συνάπτει τη λογοτεχνία με την τέχνη, και ιδιαίτερα με τον εξπρεσιονισμό, έντονη είναι η παρουσία του Εγκον Σίλε, με τη γεμάτη νευρική ένταση, ερωτισμό και οξύτητα τεχνοτροπία του. Και πάλι μας εντυπωσιάζει ο τρόπος που περιγράφονται, φωτίζονται και ζωντανεύουν οι πίνακες και περνά η συναισθηματική αγωνία του εξπρεσιονισμού.

Μορφές όπως ο Νίκος Μαρκέτης, ο Σίμος και η Φανή Μιχαλίτση, η Αννα Σκαρλάτου και κυρίως η τραγική Νίνα Μιχαλίτση αφήνουν ανεξίτηλο το στίγμα τους. Δεσπόζουσα η θέση και ο ρόλος του δασκάλου, του Γεράσιμου Λάλου, που η Θέκλα, μητέρα του Ραζή, τον θεωρεί υπαίτιο για όλα τα δεινά του σπιτιού της, ενώ, αντίθετα, ο γιος της τον ονομάζει δάσκαλό του, πνευματικό του πατέρα, φίλο του και καθοδηγητή του.

Αλλά και ο Γεράσιμος τον αποκαλεί «παιδί της επαγγελίας» και απευθυνόμενος στον επίδοξο συγγραφέα του λέει: «Θέλω να σας παρακαλέσω, όταν θα γράφετε για τον Αλέξη να τον σκέφτεστε […] να σκέφτεστε το μαρτύριό του».

Η ιστορία ενός δικού μας ανθρώπου, πολιτικο-ιδεολογικό βιβλίο, με έντονη κριτική ματιά, δεν είναι ένα εύκολο βιβλίο. Οι φιλοσοφικές, θεολογικές και αισθητικές προεκτάσεις του ζητούν εγρήγορση από τον αναγνώστη.

Μια ελεγεία για το πένθος, ατομικό, συλλογικό, εθνικό.