Πολύτροπη ανάγνωση

«Μέσα στις πέτρες κοιμούνται τα πουλιά», γράφει ο Γιάννης Ρίτσος, συνυφαίνοντας ατελεύτητα το όνειρο με την πραγματικότητα, καθώς μας προσκαλεί σε μια ποίηση γεμάτη από συμβολισμούς, μεταμορφώσεις, σιωπές και πολύτροπες ταλαντεύσεις. Τον στίχο αυτόν επιλέγει η Ελλη Φιλοκύπρου, καθηγήτρια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ, ως τίτλο της μελέτης με θέμα Το ποιητικό τοπίο του Γιάννη Ρίτσου (Νεφέλη, Αθήνα 2022).

Δεινή και συστηματική μελετήτρια της ποίησης του Ρίτσου –το 2004 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Βιβλιόραμα το βιβλίο της με τίτλο Η αμείλικτη ευεργεσία. Οψεις της σιωπής στην ποίηση του Γιάννη Ρίτσου, ενώ έχει δημοσιεύσει πλήθος επιστημονικών άρθρων για τον ποιητή και το έργο του– η Φιλοκύπρου στην παρούσα μελέτη εξερευνά το έργο του ποιητή ως «ενιαίο, μοντέρνο, ελλειπτικό, διακλαδωμένο αφήγημα, το οποίο αποτελείται από μικρότερες, παράλληλες ή τεμνόμενες, αφηγήσεις» (σ. 25). Σκοπός της είναι να ξετυλίξει το κουβάρι των αλληλένδετων και διασταυρούμενων μεταξύ τους θεμάτων και ποιητικών μοτίβων, αναδεικνύοντας το ρητό και υπόρρητο νόημα των λέξεων, καθώς και την αλληλεπίδραση ανάμεσα στην ποιητική γλώσσα και την πραγματικότητα.

Η συγγραφέας στην εισαγωγή και τα πέντε κεφάλαια του βιβλίου παραδίδει στον αναγνώστη τα κλειδιά του σύνθετου χωροχρόνου της ποίησης του Ρίτσου, αποκαλύπτοντας τις κρυμμένες όψεις ή ακόμα και αόρατες διαστάσεις αυτής.

Το θέμα της κοινωνικής ευθύνης του ποιητή μέσα σε μια διττή δύσβατη πορεία, αυτή της ποίησης και αυτή της εξορίας, η επιθυμία του να μας κατευθύνει πάντα προς τον Ηλιο, μολονότι ο πόνος, η φθορά, η απώλεια και η ματαιότητα τον σκιάζουν, τα πολλαπλά προσωπεία με τα οποία αποκρύπτει ή μεταβιβάζει συναισθήματα, η σχέση του δημιουργού με τους άλλους και η αναζήτηση του εαυτού του μέσα στην Τέχνη του, αλλά και οι ποικίλες επιρροές που δέχτηκε ο Ρίτσος από τα καλλιτεχνικά ρεύματα της εποχής με ιδιαίτερη αναφορά στον «βαθύ ρεαλισμό», το άνοιγμά του στο άλογο στοιχείο, συνιστούν τους κύριους άξονες γύρω από τους οποίους διακλαδώνονται ποικίλα επιμέρους ζητήματα της ποιητικής του Ρίτσου. Η πλούσια βιβλιογραφία και τα ευρετήρια ονομάτων και ποιημάτων που συμπληρώνουν την περιεκτική αυτή μελέτη καθίστανται οδοδείκτες ανάγνωσης και εμβάθυνσης στο έργο του ποιητή.

«Να με θυμόσαστε», ζητά ο Ρίτσος σε ένα από τα τελευταία του ποιήματα. Αναρωτιέμαι πως θα μπορούσαμε άραγε να ξεχάσουμε τον ποιητή που όσο κανένας άλλος διεκδίκησε το δικαίωμα στον πειραματισμό στη μορφή και το περιεχόμενο, στον «εξαίσιο ίλιγγο» ανάμεσα στην ομορφιά της τέχνης και την ιδεολογική στράτευση, στον στοχασμό και την πράξη, στην επιλογή, απόρριψη και αναθεώρηση θέσεων, απόψεων και στάσεων ζωής.

Για τον Ρίτσο, πρωταρχικό χρέος του ποιητή είναι η προσφορά στο κοινωνικό σύνολο και απαραίτητη προϋπόθεση αυτού είναι η ελευθερία, η ανεξαρτησία «πέρα απ’ τα πάντα, / μέσα στα πάντα, μέσα μας — μόνοι, ενωμένοι, αδέσμευτοι, / δίχως συγκρίσεις, ανταγωνισμούς, ελέγχους, δίχως / να μας μετράει η όποια αναμονή κι απαίτηση των άλλων» («Ορέστης», Τέταρτη Διάσταση). Η γραφή της ποίησης ικανοποιεί την ανάγκη της ανθρώπινης επικοινωνίας πέρα από πολιτικές, ιδεολογικές ή όποιες άλλες διαφορές, οργανώνοντας το κοινωνικό συναίσθημα ή αλλιώς την αρχιτεκτονική της ανθρώπινης ψυχής. Το αγωνιστικό φρόνημα συμπλέκεται με την ανάδειξη της ομορφιάς της καθημερινότητας και τη συνειδητοποίηση της ματαιότητας και γι’ αυτό η πολιτική στράτευση του ποιητή «πρέπει να ιδωθεί ως μέρος των υπαρξιακών του προβληματισμών, καθώς και του συνολικότερου μηνύματός του» (σ. 269).

Η Ελλη Φιλοκύπρου με διαύγεια, βαθιά γνώση και ευαισθησία φωτίζει πολύπλευρα την ποίηση του Γιάννη Ρίτσου, ενός δημοκρατικού ανθρώπου, που ονειρεύτηκε για το σύνολο της ανθρωπότητας και έγραψε «για όλους και για όλα», τον θάνατο, τον έρωτα, την εξορία, τον αγώνα, την ελπίδα, τη διάψευση, τη σιωπή, την πίστη, τη συντροφικότητα, την ομορφιά, την ασχήμια, τη γνώση, την άγνοια, κυρίως, όμως, για τη μεταμορφωτική δύναμη της ποίησης, αυτής που βαθαίνει και ενώνει τις ζωές μας.