Η ποιητική της παιδικής αφηγηματικής αξιοπρέπειας στο έργο της Αλκης Ζέη

Μη μου ανάβεις στο σπίτι μου φωτιές!” της είχε πει κάποτε ο μπαμπάς κι εκείνη άναβε πυρκαγιές» (Με μολύβι Φάμπερ νούμερο δύο, 2013, σ. 211). Τα λόγια του πατέρα στη μητέρα της Αλκης Ζέη μέσα στην Κατοχή, τα διαβάζουμε σχεδόν αυτολεξεί στον Μεγάλο περίπατο του Πέτρου (α’ έκδ. 1971), αποδιδόμενα, εκεί, στη μητρική φιγούρα.

Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα αναλογία ανάμεσα στη συστηματική μυθοπλαστική άρδευση της αυτοβιογραφικής ύλης από την Αλκη Ζέη και την, ας πούμε, αναδιηγητική κλίση των ηρώων και των ηρωίδων της· το πάθος τους να οικειοποιούνται ιστορίες από πάσης φύσεως πηγές (από την ενήλικη λογοτεχνία, τη μεγάλη Ιστορία, τις προφορικές αφηγήσεις, τα παραμύθια, τη μουσική, το θέατρο, την παιδική λογοτεχνία, τον κινηματογράφο κ.ά.), να τις μετασχηματίζουν μυθοπλαστικά και να τις φέρνουν σε συνομιλία με τις μέριμνες και τις έγνοιες τους στο μυθοπλαστικό εδώ και τώρα.

Οι ξένες ιστορίες μετασχηματίζονται σε υλικό για τη δημιουργία νοερών χώρων πράξης και αλληλεπίδρασης. Και σε αυτές τις κύστες επινοημένων πραγματικοτήτων, όπως οι αυτοσχέδιες θεατρικές διασκευές της Λέτρως και των διδύμων Σάκη και Νούλη (Η μωβ ομπρέλα, α’ έκδ. 1995) και οι θεατρικές και μυθιστορηματικές δοκιμές του Αντώνη στον Ψεύτη παππού (α’ έκδ. 2007), τα πρόσωπα επεξεργάζονται τις μέριμνες, τις αγωνίες, τα θέλω, τα μυστηριώδη ή και μυστικά βάθη της ψυχικής ζωής του Εγώ και των Αλλων, αλλά και τη δύναμη πάνω στις καταστάσεις και τον πλήρη έλεγχο της ζωής που (κατά κανόνα) δεν έχουν. Ετσι επιχειρούν να κατανοήσουν αυτές τις πιέσεις, να αποφορτιστούν συναισθηματικά ή να ενδυναμωθούν κατευθύνοντάς τες και κάποτε να απελευθερωθούν από το βάρος τους ή να τις επιλύσουν σε συμβολικό επίπεδο.

Η μέθοδος των αναδιηγούμενων ηρώων και των ηρωίδων συνιστά, βέβαια, και μια μυθοπλαστική τεχνική της Ζέη που υποβοηθά τη δημιουργία αξιομνημόνευτων και σφαιρικών χαρακτήρων. Η δύναμη της δημιουργικής αναδιήγησης προεξαγγέλλεται, κατά κάποιον τρόπο, στο πρώτο της δημοσιευμένο διήγημα, το 1944 στη Νεανική φωνή (στο ίδιο περιοδικό δημοσιεύτηκαν τότε άλλα τέσσερα διηγήματά της, των οποίων το ύφος επαίνεσε χρόνια μετά ο Αλέξανδρος Κοτζιάς). Η αφηγήτρια της ιστορίας θυμάται την εποχή που έκανε μάθημα στα λιγοστά κατοχικά παιχνίδια της: «Σα διάβαζα για το σχολείο τα θρόνιαζα και τα δυο κοντά μου κι’ άμα δεν καταλάβαινα κάτι, τάβανα μαζί τους πως είναι ξεροκέφαλα και προσπαθούσα να τους τα εξηγήσω μέσ’ απ’ το βιβλίο» («Η Μάννα», περ. Νεανική φωνή, 1944, τόμος 1, τεύχος 3, σ. 57).

Τα αφηγηματικά πρόσωπα είναι βασικό κλειδί για να κατανοήσουμε πώς η μυθοπλασία της άντεξε το βάρος της Ιστορίας του 20ού αιώνα χωρίς να έχει την οποιαδήποτε σχέση με τον εγκυκλοπαιδισμό ή τη σχολαστικότητα ή την αυτονόμηση της μεγάλης Ιστορίας εις βάρος των μικρών ιστοριών. Με σημαντική εξαίρεση το σπουδαίο διηλικιακό εικονογραφημένο βιβλίο της, τον Νυχτερινό περίπατο της γιαγιάς (α’ έκδ. 2020), που διαφοροποιείται ποικιλοτρόπως αφηγηματικά, δεν υπάρχει βιβλίο της Ζέη για μικρά ή μεγάλα παιδιά και εφήβους στο οποίο οι ιστορικές εξελίξεις, με τα μεγάλα και μικρά γεγονότα, τις κοινωνικές και πολιτισμικές νοοτροπίες (αλλά και τα προανακρούσματα μετασχηματισμών τους) να μην παίζουν ρόλο διαπλαστικό για τα πρόσωπα:

Η δικτατορία του Μεταξά, ο φασιστικός προσηλυτισμός των παιδιών και οι διώξεις των κομμουνιστών στο Καπλάνι της βιτρίνας (α’ έκδ. 1963)· η Κατοχή, η Αντίσταση και η Απελευθέρωση στον Μεγάλο περίπατο του Πέτρου (αλλά και οι μαυραγορίτες, οι δωσίλογοι, η εκβαρβάρωση που επιφέρει ο πόλεμος στα ήθη, όπως στην περίπτωση του παππού, και η δύναμη ανάκτησης της ανθρωπιάς κ.ά.)· η επιστροφή των πολιτικών προσφύγων στο Ο θείος Πλάτων (α’ έκδ. 1975)· η (επιθανάτια) βία της τσαρικής εξουσίας πριν από την επανάσταση του 1917 στο Κοντά στις ράγιες (α’ έκδ. 1977)· στον Ψεύτη παππού, η Κατοχή, η Αντίσταση, ο Εμφύλιος, η δικτατορία, ο Μάης του ’68· η αρχόμενη νεοελληνική ξενομανία και η αναγωγή των κοινωνικών αντιθέσεων στο πεδίο της κατανάλωσης για την κατανάλωση στα Παπούτσια του Αννίβα (α’ έκδ. 1982)· ο καθωσπρεπισμός της ανατροφής των παιδιών και μάλιστα σαν στερεότυπα εις βάρος των κοριτσιών, αλλά και η έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και η εισβολή στη Γαλλία στη Μωβ ομπρέλα· η διεκδίκηση των Ελγινείων Μαρμάρων στην Αλίκη στη χώρα των μαρμάρων (α’ έκδ. 1997)· το χάσμα των γενεών, τα ναρκωτικά, τα διαζύγια και η αλλαγή των ηθών στο Η Κωνσταντίνα και οι αράχνες της(α’ έκδ. 2002)· η αναθεώρηση των οικογενειακών δομών και η νέα αστική κινητικότητα εντός Ευρωπαϊκής Ενωσης στις σπαρταριστές Γατοκουβέντες (α’ έκδ. 2006)· και στο Ενα παιδί από το πουθενά (α’ έκδ. 2019) τα κοινωνικά και οικονομικά αδιέξοδα του 21ου αιώνα, η φτωχοποίηση, το προσφυγικό ζήτημα.

Η συγγραφέας αξιοποίησε μαστορικά για τη δόμηση των προσώπων και των περιπετειών τους μια σειρά τεχνικών επιλογών σε επίπεδο αφηγηματικού περιεχομένου και αφηγηματικής μεσολάβησης: την εσωτερική εστίαση και την αληθοφανή αναπαράσταση της παιδικής αντιληπτικής σκοπιάς, την οξυδερκή όσο και απολαυστική ανάπλαση της κοινωνικής ετερογλωσσίας, την ισορροπία ανάμεσα στο παιδικό χιούμορ και το χιούμορ των ενηλίκων αλλά και τον επιδέξιο συνδυασμό του τι ξέρουν/κατανοούν τα παιδιά και τι οι ενήλικες, τον αφηγηματικό συμβολισμό των ζώων, τα διπλά πρόσωπα (δυαδικές σχέσεις που υπερβαίνουν αυτή της αντίθεσης ή ακόμη περισσότερο της αντίφασης, όπως αυτή της γιαγιάς Ισμήνης με την εγγονή Κωνσταντίνα) κ.ά.

Το οργανικό δέσιμο αυτών των τεχνικών υποβοηθά δύο μυθοπλαστικά επιτεύγματα της Ζέη. Αφενός τη σφαιρική απεικόνιση των προσώπων μέσα και από τον τρόπο που βιώνουν τα ιστορικά γεγονότα ή αναμετρώνται με κοινωνικές νοοτροπίες και αφετέρου τη νοηματική επικέντρωση στα ποιοτικά χαρακτηριστικά της μεγάλης Ιστορίας και των κοινωνικών δυνάμεων και στο αποτύπωμά τους στην ανθρωποκεντρική κλίμακα της μικρής Ιστορίας.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι αφηγηματικές τεχνικές της Ζέη δεν αποξενώνουν τους λιγότερο επαρκείς αναγνώστες και αναγνώστριες, χωρίς ωστόσο να υποτιμούν την ικανότητά τους για κατανόηση αναπαραστάσεων της ψυχικής ζωής των προσώπων που ξεφεύγουν της ευθείας ή μετατιθέμενης λεκτικής έκφρασης. Αφηγηματικά μέρη όπως το συγκλονιστικό κεφάλαιο «Η φρικτή πολιτεία» από τον Μεγάλο περίπατο του Πέτρου που φέρνουν την ψυχαφήγηση στα όρια της ροής συνείδησης (με την ανεξέλεγκτη λειτουργία των συνειρμών, τη σκοτούρα του συνειδητού μυαλού από την πείνα και τον άγριο ψυχικό πόνο, τον συμφυρμό λόγων και πράξεων και χρονικών επιπέδων) φανερώνουν και τεχνικά τον γνήσιο και αταλάντευτο σεβασμό της Αλκης Ζέη στο δικαίωμα των παιδιών για αφηγηματική αξιοπρέπεια.

* Η Κ. Καρατάσου είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Frederick της Κύπρου